Jón Sigurðsson rekur smiðshöggið á fundaröðina okkar þetta vorið.
Jón sem er lektor við HR, er einnig fyrrverandi seðlabankastjóri, fyrrverandi ráðherra og skólastjóri. Hann ætlar að velta fyrir sér hvort fjármálakreppan í Grikklandi hafi gert út af við Evrópumálstaðinn.
Án efa verður þetta áhugavert erindi en Jón hefur getið sér gott orð fyrir áhugaverða fyrirlestra um Evrópumálin.
Enn er haldið áfram með fundaröðina Fróðleikur á fimmtudegi.
Nú er það Dr. Gísli Hjálmtýsson, framkvæmdastjóri Thule investments, sem ætlar að velta fyrir sér þróun íslensks atvinnulífs til framtíðar og hvernig sú þróun og aðild að ESB fara saman. Hver er framtíðarsýnin og hver er viðskiptaáætlunin sem við ætlum að byggja á?
Fundurinn verður kl. 17 að Skipholti 50a, 2. hæð.
Fréttablaðið birtir reglulega pistlana: Af kögunarhóli Þorsteins Pálssonar. Skörp greining Þorsteins á vanda Grikkja í ljósi evrunnar og samanburður við stöðu Íslands í ljósi krónunnar er afar athyglisverð. Greinin fer hér eftir í heild sinni:
AF KÖGUNARHÓLI ÞORSTEINS PÁLSSONAR
Trúin á krónuna
Fjármálaráðherrann beindi athygli sinni að vanda Grikkja á dögunum. Af því tilefni lofsöng hann bæði guð og krónuna eins og hún væri hluti af sköpunarverkinu.
Kenning fjármálaráðherra er sú að betra sé að búa við sveigjanlegan gjaldmiðil en sæmilega stöðugan. Þannig megi styrkja útflutningsgreinarnar þegar á þarf að halda með því að lækka gengið. Þetta er rétt að því gefnu að þjóðin ráði í raun og veru skráningu gjaldmiðilsins.
Veikleikinn í kenningu fjármálaráðherrans er hins vegar sá að í opnu alþjóðlegu hagkerfi eru það erlend markaðsöfl sem ráða gengi krónunnar. Reynslan hefur sýnt að stjórntæki Seðlabankans og ríkisstjórnarinnar duga ekki til þess. Pólitískt fullveldi yfir krónunni fæst aðeins með því að loka hagkerfinu eins og gert er um þessar mundir með gjaldeyrishöftum.
Sveigjanleiki krónunnar sem erlend markaðsöfl spiluðu á leiddi til þess að fimmtungur af íslenskum heimilum lenti í skuldafjötrum sem þau ráða ekki við. Þetta gerðist ekki í Grikklandi.
Áttatíu hundraðshlutar íslenskra fyrirtækja urðu tæknilega gjaldþrota eins og það hefur verið kallað vegna sveigjanleika krónunnar. Ekkert svipað gerðist í Grikklandi. Þegar fjármálaráðherra talar um bættan hag útflutningsgreina sleppir hann að horfa á skuldastöðuna.
Fyrir tíma erlendra lána og verðtryggingar mátti brenna skuldir með gengisfellingum. Sá tími er liðinn. Grikkir gátu ekki létt skuldavanda sinn með sveigjanlegri mynt.
Í trúarlegri skírskotun fjármálaráðherra um ólíka gæfu Íslendinga og Grikkja fólst einfaldlega röng greining á þeim mikla vanda sem báðar þessar þjóðir glíma við.
Guðsríki myntkerfa er ekki í nánd
Ekkert peningakerfi er svo fullkomið að jafna megi því við guðsríki. Menn geta stjórnað sér bæði vel og illa þó að þeir noti stóra alþjóðlega mynt. Satt best að segja gerir evran kröfu um enn meiri aga við hagstjórn en þar sem menn geta leiðrétt mistök sín með því að rýra eignir og laun almennings með gengisfellingum.
Grikkir eru að því leyti í þrengri stöðu en Íslendingar að þeir geta ekki við þessar aðstæður flutt peninga og eignir frá almenningi til útflutningsfyrirtækja með gengislækkun. Það eru líka reiknikúnstir sem auka ekki raunveruleg verðmæti útflutn- ingsins. Sú létta leið er auðveld- ari til skamms tíma en er oftast verri til lengri tíma.
Til framtíðar litið eru Íslendingar því í þrengri stöðu en Grikkir vegna þess að kostnaðurinn við að halda sjálfstæðri mynt kemur fram í hærri vöxtum og gjaldeyrishöftum. Það hamlar raunverulegum hagvexti. Þetta þýðir að Íslendingar geta aðeins bætt samkeppnisstöðu landsins með lægri lífskjörum til frambúðar.
Eðlilega hræðast margir evruna í slíkum ólgusjó sem hún er. Sumir efast um að hún haldist á floti. Ástæðulaust er að loka augunum fyrir þessum aðstæðum. Við sitjum hins vegar uppi með gjaldmiðil sem sökk með skelfilegum afleiðingum. Sterkar sjálfstæðar myntir eins og sterlingspundið eiga líka í vök að verjast.
Við þurfum fyrst og fremst að huga að því að verða ekki einangrað eyland í peningamálum. Fjármálaráðherrann vill hins vegar af trúarlegum ástæðum fara leið út úr vandanum sem verður almenningi á Íslandi dýrkeyptari en í Grikklandi þegar upp verður staðið.
Grísku töfrabrögðin íslenskuð
Skuldavandi ríkissjóðs Grikklands hrannaðist upp án þess að samstarfsþjóðirnar í Evrópska myntbandalaginu tækju eftir. Það gerðist með því að grískar ríkisstjórnir fundu hjáleiðir um bókhald ríkissjóðs þegar lán voru tekin til margvíslegra fram- kvæmda.
Ástæða er til að leiða hugann að þessu fyrir þá sök að íslensk stjórn- völd eru að feta sig inn á þessa braut. Nokkur sveitarfélög hafa reynt þetta með misjöfnum árangri.
Nú á að fjármagna nýjan Landspítala framhjá bókhaldi ríkissjóðs; sömuleiðis nýja samgöngumiðstöð og mörg verkefni í vegamálum. Sérstakur lögaðili er búinn til milli lífeyrissjóðanna og ríkissjóðs til að taka við lánum þeirra í þessum tilgangi.
Félagsmálaráðherra hefur kynnt nýja framkvæmdahrinu vegna hjúkrunarheimila aldraðra. Íbúðalánasjóður verður þar milliliður milli ríkissjóðs og sveitarsjóða. Frambjóðendur Samfylkingarinnar í Reykjavík og Kópavogi hafa boðað milljarða lántökur með þessum hætti til að örva atvinnu.
Að ákveðnu marki má færa rök fyrir framkvæmdum með þessu lagi. Áhættan minnkar ef raunhæf notendagjöld standa undir endur- greiðslum. Þau þrengja hins vegar svigrúm ríkissjóðs til tekjuöflunar. Hér er því mikillar aðgátar þörf. Þetta er hugmyndafræði vogunar- sjóðanna. Lánin verða ekki endur- greidd með því einu að lofa guð og krónuna.
Óhjákvæmilegt er að fjármálaráðherra geri gleggri grein fyrir því svigrúmi sem hann telur vera til slíkrar einkafjármögnunar til hliðar við bókhald ríkissjóðs. Grísku töfrabrögðin eru víti til varnaðar.
Grein Þorsteins Pálssonar birtist í Fréttablaðinu laugardaginn 8. maí 2010
Frá því Ísland varð sjálfstætt ríki hefur því í öllum aðalatriðum vegnað vel og komist í hóp þeirra ríkja heimsins þar sem lífskjör eru einna best. Þetta hefur að hluta tekist vegna eigin rammleiks og þrautsegju en ekki síður vegna ytri aðstæðna, ekki síst á alþjóðavettvangi, sem sköpuðu þjóðinni afar hagstæð skilyrði.
Vogarafl
Lega landsins varð að gríðarlegu vogarafli í samskiptum okkar til austurs og vesturs. Síðari heimsstyrjöldin leiddi í ljós hernaðarlegt mikilvægi landsins í styrjöldinni sjálfri og síðan í eftirleik styrjaldarinnar, kalda stríðinu, allt til brotthvarfs Bandaríkjahers frá Keflavíkurflugvelli.
Þetta vogarafl nýttum við okkur óspart í uppbyggingunni eftir stríð, t.d. í tengslum við Marshall-aðstoðina, síðan í tengslum við alls kyns viðskipti, bæði til austurs og vesturs, loftferðasamninga og ekki síst beittum við því í tengslum við útfærslu landhelginnar. Þetta varð allt undirstaða fyrir aukna velsæld og síðar framþróun og umbreytingu í atvinnulífinu.
Nýr kraftur
Umbreyting atvinnulífsins seig hægt af stað með aðild Íslands að EFTA 1970 og fríverslunarsamningunum við ESB 1972. Þeir samningar opnuðu samkeppni í iðnaði og þó hún væri erfið í fyrstu varð hún forsenda þess að hér hefur smá saman orðið til þróttmikill iðnaður. Aðild Íslands að EES-samningnum 1994 opnaði fyrir samkeppni á öðrum sviðum atvinnulífsins, nema landbúnaði og sjávarútvegi, auk þess að veita Íslandi aðgang að margvíslegu samstarfi á fjölmörgum sviðum, t.d. vísinda og mennta. Aðildin að EES hleypti enn nýjum krafti í atvinnulífið og þjóðlífið allt.
Breyttar aðstæður
Þróun alþjóðamála hefur leitt til þess að vogaraflið sem við höfðum vegna legu Íslands er horfið. Nú erum við vegin og metin af eigin verðleikum. Við verðum að spila sem best úr þeim spilum sem við höfum á hendi, þau eru vissulega allgóð og þar leynast inn á milli hin þokkalegustu trompspil.
Efnahagshremmingar þær sem hafa gengið yfir heimsbyggðina og ekki síst skekið Ísland sýna svart á hvítu hve háðar þjóðirnar eru hver annarri. Margs konar önnur verkefni krefjast samvinnu og nægir þar að nefna umhverfismál og nýtingu auðlinda. Þá er býsna nærtækt að benda á eldgosið í Eyjafjallajökli og víðtækar afleiðingar þess á fjölmargar þjóðir.
Hreyfiaflið
Ísland er Evrópuland. Það er því nærtækast að leitað sé eftir samvinnu við Evrópuþjóðir. Ísland hefur gert það með góðum árangri á liðnum áratugum. Við eigum að halda áfram á sömu braut og ganga í Evrópusambandið. Þar getum við beitt okkur á þeim sviðum sem varða okkur mestu og jafnframt miðlað til annarra þar sem við stöndum vel að vígi. Samtímis njótum við styrks af samvinnunni og skjóls af sameiginlegu afli tæplega 30 Evrópuríkja.
Evrópusambandið er hreyfiafl Evrópu og við erum undir áhrifasvæði þess og örlög okkar fara óhjákvæmilega saman. Ísland á að taka fullan þátt í að móta eigin framtíð.
Ég vil sterkara Ísland, Ísland sem er þjóð meðal þjóða – þess vegna er ég Evrópusinni.
(Birtist fyrst sem grein í Morgunblaðinu 23. apríl 2010 undir fyrirsögninni: Sterkara Ísland – þjóð meðal þjóða)
Laugardaginn 20. mars var Benedikt Jóhannesson á fundi sjálfstæðismanna í Vestmannaeyjum og flutti erindi sem hann nefndi Evrópusambandið og atvinnulífið. Í erindinu taldi hann að innganga í Evrópusambandið væri ekki bráðaaðgerð. Stjórnmálaflokkarnir ættu að taka höndum saman um nokkur brýn mál sem væru grundvöllur þess að Ísland kæmist út úr kreppunni sem fyrst. Evrópusambandsaðild væri hins vegar langtímamál sem menn ættu að leggja áherslu á að vanda sem best til, þannig að um hana næðust örugglega sem allra bestir samningar.
Meginatriðin yrðu eftirfarandi:
Hann sagðist í upphafi hafa fyrst og fremst hafa haft áhuga á aðild vegna evrunnar og þess efnahagslega stöðugleika sem hún getur veitt, ef þjóðir gangast undir þann aga sem henni fylgir. Í aðdraganda kreppunnar hafi hann hins vegar líka staðnæmst við það að Íslendingar væru orðnir einangraðir pólitískt. Þetta kom meðal annars fram í því að fáir vildu lána þjóðinni peninga í undanfara kreppunnar. Sérstaklega vakti það athygli að Bandaríkjamenn vildu ekki koma þar nærri. Þessi skoðun staðfestist svo eftir hrunið og ætti reyndar við enn í dag.
Meginhluti erindisins fjallaði um sjávarútvegsmál.
Meginatriðin væru:
Erfiðir punktar í samningaviðræðunum:
Um hana yrðu Íslendingar að leggja áherslu á að svæðið í kringum Ísland yrði sjálfstætt fiskveiðistjórnunarsvæði. Um ákvörðun heildarmarks ríktu reglur sem væru skýrar og gagnsæjar og lögð yrði áhersla á vernd fiskistofna og sjálfbærar veiðar. Í umræðum kom fram að nauðsynlegt væri að hér væri sveigjanleiki þegar taka þyrfti ákvörðun með skömmum fyrirvara, til dæmis vegna loðnuveiða.
Samningsstaða Íslendinga gagnvart Norðmönnum og Færeyingum myndi styrkjast þegar þeir væru með Evrópusambandið á bakvið sig.
Slík fjárfesting hefði verið leyfð til 1990 og ekki valdið vandræðum fram að því, en þar þyrftu menn að vera vel meðvitaðir um að þetta væri eina leið útlendinga inn í íslenskan sjávarútveg, þ.e. ef íslenskir útvegsmenn seldu sín fyrirtæki. Ef til þess kæmi að útlendingar keyptu íslensk fyrirtæki, þyrfti að gæta að því að þeir flyttu ekki veiðiheimildir annað. Það yrði gert með reglum sem Bretar hafa innleitt hjá sér um að eitt af eftirfarandi skilyrðum þurfi að vera uppfyllt:
Þetta hefur dugað Bretum og verið viðurkennd regla.
Ofan á þetta væri eðlilegt væri að Íslendingar settu skilyrði um það í samningaviðræðum, að engar þjóðir fengju að veiða innan íslenskrar fiskveiðilögsögu ef ríkið styrkti sjávarútveginn.
Íslendingar yrðu langstærsta sjávarútvegsþjóðin.
Í samræmi við hefðir myndu Íslendingar hafa mikið að segja á þessu sviði þar sem þeir hefðu meginhagsmuna að gæta. Engin dæmi væru um að Evrópusambandið hefði komið inn í eitthvert land til þess að ræna það auðlindum sínum.
Meginmarkmið í samningunum ættu að vera:
Í umræðum sem voru líflegar og málefnalegar komu fram ýmis sjónarmið. Til dæmis var um það spurt hvort í því fælist ekki mótsögn að erlendar þjóðir fengju engan rétt til veiða við inngöngu Íslands í Evrópusambandið, en svo væru taldar upp ýmsar reglur til þess að koma í veg fyrir að þær fengju réttinn. Benedikt kvað svo ekki vera. Hér væri í raun um varnagla að ræða, ef svo færi að útlendingar fengju rétt til þess að fjárfesta í íslenskum sjávarútvegi. Þá væri mögulegt að íslenskir útgerðarmenn hleyptu erlendum aðilum að auðlindinni með því að selja þeim fyrirtæki sín. Varnaglarnir væru til þess að tryggja að slík sala leiddi ekki til þess að Íslendingar nytu afrakstursins.
Spurt var hvað það væri sem Evrópubúar vildu sækja til Íslands. Það hlytu að vera auðlindirnar, hvað sem hver segði. Benedikt svaraði að Íslendingar hefðu sótt um aðild að Evrópusambandinu en ekki öfugt. Hins vegar væri það bara í sjávarútvegi sem reglur myndu breytast, vatnsorka og jarðvarmi myndi lúta sömu reglum og nú.
Spurt var hve marga þingmenn Íslendingar fengju á Evrópuþinginu og hvort þjóðin yrði ekki augljóslega valdalaus. Benedikt taldi að þeir yrðu 5-6 eða rætt tæplega prósent. Íslendingar yrðu að ákveða til hvers þeir vildu ganga í Evrópusambandið. Ætluðu þeir að ná völdum í Evrópu, eða ganga í samtök þjóða sem þeir ættu samleið með? Reynslan væri sú að þjóðir hefðu mest áhrif á þau mál sem skiptu þær meginmáli en skiptu sér minna af því sem væri þeim fjarri. Sama gilti reyndar um önnur samtök sem Íslendingar væru í t.d. NATO. Engum dytti í hug að Íslendingar gætu fengið NATO til þess að lýsa yfir stríði við einhvern jafnvel þó að svo ólíklega vildi til að þjóðin vildi það. Íslendingar hefðu gengið í NATO vegna þess að þeir hefðu viljað leggja sitt af mörkum til þess að vernda frelsi og frið í Vestur-Evrópu. Aðild að Evrópusambandinu væri sama eðlis, bandalag fullvalda vinaþjóða.
Um það var spurt hvort og þá hvernig Íslendingar gætu sagt sig úr Evrópusambandinu ef þeir vildu það síðar. Benedikt benti á að Írar hefðu sérstaklega hnykkt á því þegar þeir samþykktu Lissabon-sáttmálann að þeir gætu sagt sig úr sambandinu. Það hefði verið öðrum að meinalausu því að sá réttur væri hvort sem er tryggður. Hins vegar væri Benedikt sjálfur meira að hugsa um það núna hvernig Ísland kæmist inn í Evrópusambandið en út úr því.
Skiptar skoðanir voru um það hvort hætta ætti við umsóknina. Sumir töldu það skynsamlegast en aðrir að best væri að ljúka ferlinu, úr því sem komið væri. Benedikt taldi að þjóðin ætti að sameinast um að ná sem allra bestum samningum. Það væri allra hagur. Svo þyrfti að uppfræða þjóðina um eðli samninganna. Aðeins þannig væri tryggt að hún gæti tekið yfirvegaða ákvörðun um hvort segja bæri já eða nei. Benedikt sagðist treysta þjóðinni fullkomlega til þess að taka yfirvegaða ákvörðun þegar það að kæmi.
Jón Sigurðsson, forstjóri Össurar, flutti merkilega ræðu á Iðnþingi 4. mars sl. Hann ræddi vítt og breytt um atvinnulífið og að íslenska efnahagsumgjörðin hafi hingað til einkennst af því að hér voru stuttar boðleiðir, mikill sveigjanleiki og tiltölulega lítt íþyngjandi eftirlitsstofnanir.
Aðlögunarhæfni atvinnulífsins var mikil en myntin okkar örlítil. Þetta umhverfi stuðlaði að alvarlegri fjármála- og efnahagskreppu. Ríkissjóður er stórskuldugur og orðspor okkar hefur beðið mikla hnekki. Atvinnuleysi er ógnvænlegt og nauðsynlegt að skapa skilyrði til að draga úr því.
„En því miður hefur okkar háttur verið sá að redda okkur út úr vandamálum frekar en að sveigja framhjá þeim. Nú þarf nauðsynlega að breyta um farveg. Hagkerfið er nánast lokað og ég óttast að þarna vilji sumir vera.“
„Það eru því miður engar patentlausnir á þeim vanda sem við er að etja. Við þurfum á skýrri stefnumörkum og forystu að halda til að hér geti áfram þrifist kröftugt atvinnulíf.“ Jón sagði jafnframt að aðild að ESB gæti fært okkur bætta stöðu í alþjóðsamfélaginu og betri starfsskilyrði.
Það er kominn tími til að leika litla bróður og ætla að fljóta á því í samskiptum við aðrar þjóðir.
Hér má skoða glærur Jóns Sigurðssonar og jafnframt horfa og hlusta á útdrátt úr erindi hans.
Staða krónunnar er allt of lág. Með því að láta krónuna vera svona lága er verið að skapa nýjan heimatilbúinn og gríðarlegan vanda, í formi aukinna skulda upp á þúsundir milljarða. Það veldur mikilli eignarýrnun, greiðsluþroti og gjaldþrotum. Núverandi upplýsingar benta til dæmis til þess að eignarýrnun í bankakerfinu frá því fyrir hrun sé um 4.200 ma.kr. eða um 280% af VLF. Á þennan mælikvarða er hrunið á Íslandi fimm sinnum stærra en næststærsta hrun allra tíma (Indónesía, 1998).
Þeir aðilar sem halda því fram að það sé fínt að láta gengið falla til að vinna sig út úr vandanum eru einungis að horfa á rekstrareikning þjóðarinnar, ávinningurinn kemur þá í hlut fárra útvalda (skuldlausra), en ekki er horft á afleiðingar þess á efnahagsreikning þjóðarinnar, og skuldir hækka um tæpa gríðarlega. Sveigjanleikinn sem fylgir því að hafa sjálfstæðan gjaldmiðil – og nýtist svo vel þegar allt er komið í óefni – er dýru verði keyptur.
Sveigjanleikinn kostar okkur himinháa vexti. Frá árinu 1995 og til ársloka 2007 var vaxtamunur við útlönd að meðaltali um 5%. Gengi krónunnar var nánast hið sama í lok þessa tímabils og það var í upphafi. Lántökukostnaður í krónum var því að meðaltali um 5% á ári hærri en í viðskiptaveginni myntkörfu á þessu 12 ára tímabili. Margir hafa réttilega bent á að við séum að borga 3 – 4 sinnum meira fyrir þakið sem við kaupum yfir fjölskylduna, það er vegna þess að við erum með krónuna. Ef við ætlum að losna við verðtrygginguna, verðum við að byrja á því að losa okkur við krónuna.
Þessi vandi er miklu mun stærri og alvarlegri en sá ávinningur, sem kemur fram á rekstrarhlið fárra. Því til viðbótar er það ekki heldur ávinningur fyrir öll venjuleg fyrirtæki m.a. í útflutningi – að hafa svona lágt gengi þó ávinningurinn sé einhver á rekstrarhlið. Gengisfallið skapar miklu mun meiri vanda fyrir venjuleg fyrirtæki á efnahagshliðinni – þar sem aukning erl. skulda þurrkar út allt eigin fé og setur viðkomandi einingu í greiðslustopp eða mikinn vanda.
Gengisfallið er því ekki að hjálpa neinum – nema kannski skuldlausum aðilum í útflutningi. Á meðan allir aðrir tapa, og yfir standa stórkostlegustu eignatilfærslur Íslandssögunar. Í þessu sambandi skal haft í huga, að svona mikið gengisfall er ekki til komið af eðlilegum viðskipta- og efnahagsástæðum. Þar er um að kenna kerfishruni krónunnar og allri umgjörð hennar.
Endurreisn á gengi verður því viðkomið með hefðbundnum aðferðum, þær eru ekki lengur fyrir hendi á Íslandi. Þessu veldur breytt í umgjörð krónunnar; hrunið bankakerfi, traust á fjármálamörkuðum, lánshæfnismat Íslands með lokuðum aðgang að erl. bankakerfi og getuleysi Seðlabankans okkar sem lánveitanda til þrautavara, o.fl. o.fl.- sem gerir það að verkum að ekki er hægt að ná genginu til baka með hefðbundnum aðferðum. Þær gagnast ekki nema að takmörkuðu leyti.
Kerfisáhætta krónunnar jókst við fall bankanna. Samningar við ESB og aðstoð Seðlabanka Evrópu er okkur lífnauðsyn, eins og ég hef komið nokkrum sinnum að, með fastgengi þar til evra verður tekin upp eins fljótt og mögulegt er – í samstafi við Seðlabanka Evrópu – byggt á langtíma jafnvægisgegni (gengisvísitölu 135 -140).
Jón Steinsson lektor í hagfræði við Columbia háskóla í New York hefur m.a. bent á : „Sjálfstæð peningamálastjórn okkar Íslendinga veldur því að krónan lækkar í verði þegar kreppir að. Þetta hjálpar íslenskri framleiðslu þegar allt er í rugli. En þessi hegðun krónunnar gerir það einnig að verkum að krónueignir eru sérstaklega óaðlaðandi fyrir fjárfesta.
Með öðrum orðum, sveigjanleiki krónunnar fælir fjármagn frá Íslandi. Íslenska krónan hækkar því fjármagnskostnað íslenskra fyrirtækja að staðaldri. Yfir tímabilið 1995 til 2007 var þetta krónuálag 5% á ári að meðaltali.
Lykilspurningin þegar kemur að því að velja á milli þess að halda krónunni til frambúðar eða að taka í staðinn upp aðra mynt er því: Er möguleikinn á því að geta fellt gengið í niðursveiflu nægilega mikils virði til þess að hann réttlæti það að íslenskt atvinnulíf þurfi að búa við 5% hærri fjármagnskostnað en samkeppnisaðilar í öðrum löndum ár eftir ár?
Margir kvarta sáran yfir okurvöxtum og vísitölutengingu lána á Íslandi. En sömu aðilar eru oft svarnir andstæðingar þess að krónunni sé kastað og annar gjaldmiðill tekinn upp í staðinn. Þessir aðilar vilja borða kökuna og eiga hana. Í rauninni er eini raunhæfi möguleikinn til þess að losna við okurvexti og vísitölutengingu lána að við köstum krónunni. En þá mættum við heldur ekki lengur koma okkur í ógöngur með reglulegu millibili því gengisfelling yrði ekki lengur möguleiki í stöðunni.“
Allir þurfa þak yfir höfuðið, það eru jú altæk sannindi. Hér á Íslandi hefur sú hefð skapast að álitið er svo að íbúðarhúsnæði er talið vera lífssparnaður fólks. Menn taka lán, setja inn summu af eigin fé og svo er bara að borga af. Að eiga sína fasteign er talið eðlilegt.
Árið 1996 fluttum ég og konan mín til Svíþjóðar, til framhaldsnáms. Byrjuðum á að leigja, eins og við gerðum á Íslandi, en eftir eitt ár keyptum við svokallaðan búseturétt. Fjölskyldan stækkaði og eftir nokkur ár þurfti að selja og kaupa stærra. Búseturétturinn var seldur á fimmföldu verði vegna hækkandi fasteignaverðs í Svíþjóð og parhús keypt. Í fyrstu var það einnig búseturéttur, en fljótlega komst á samkomulag innan búsetafélagsins að breyta eignarforminu, þannig að hver fjölskylda myndi eignast sína fasteign.
Þau lán sem hvíldu á parhúsinu, voru með vöxtum á bilinu 1-2% og verðbólga var svipuð. Fyrir íbúðareigendur er þetta þægileg staða, við hver mánaðarmót minnkaði lánið og við eignuðumst meira í húsinu eftir því sem á leið. Það heitir ,,jákvæð eignamyndun“ á fagmáli. Við vissum einnig hvernig staða okkar var nákvæmlega við hver mánaðarmót og fram í tímann.
Í júní 2007 fluttum við fjögur svo heim. Parhúsið selt. Við högnuðumst bæði af sölu búseturéttarins í upphafi og parhússins. Þegar upp var staðið var hagnaðurinn c.a. 5 milljónir króna (sem þykir kannski ekki mikið á íslenskan mælikvarða). Þessa peninga og annað sparifé notuðum við til að kaupa fasteign á Íslandi. Að sjálfsögðu tókum við lán.
En hvað hefur gerst á þremur árum? Jú, lán okkar hefur hækkað um nákvæmlega fimm milljónir vegna vaxta og verðtryggingar! Það hefur því ekki tekið íslensku verðtrygginguna nema tæp þrjú ár að éta í sig allt það fé sem við fengum út úr sölu tveggja fasteigna í Svíþjóð! Þetta er svokölluð ,,neikvæð eignamyndun“ á fagmáli. Í stað þess að eignast í fasteigninni, hefur lánveitandinn eignast sífellt meira í okkur og okkar ráðstöfunartekjum.
Það sér hver heilvita maður að þetta er klikkað kerfi. Þegar ég sá í hvað stefndi á greiðsluseðlunum þá hringdi ég í þáverandi Glitni í einfeldni minni. Ég spurði konuna sem svaraði hvort þetta væri eðlilegt. Hún svaraði: ,,Já, já, þetta er alveg eins og það á að vera,“ og spurði mig svo um vextina á láninu. Ég svaraði; ,,4.5%“ (nafnvextir, svo leggst verðbólga og vertrygging ofan á). ,,Þú ert bara með frábært lán!“ sagði starfsmaður bankans! Nú, er það, svaraði ég og þakkaði fyrir samtalið. Nú hlyti mér að líða miklu betur yfir þessu!
En er þetta fínt? Er það eitthvað fínt að nokkuð sem heitir verðtrygging hlaði auka-milljónum ofan á húsnæðislánin? Hversvegna varð verðtrygging til? Jú, vegna þess að stjórnmálamenn réðu ekki við verðbólgu og efahagsmálin. Hún átti að vera tímabundin aðgerð sem sett var á árið 1979 (s.k. ,,Ólafslög“, sem viðbrögð við óðaverðbólgu. Því má líta á verðtryggingu sem tryggingu stjórnmálamanna og yfirvalda sem ráða ekki við að stjórna efnahag landsins, eða eins og Gylfi Magnússon (þáverandi dósent við H.Í) segir í svari á vísindavef H.Í: ,, Í löndum þar sem gjaldmiðillinn hefur verið stöðugur um langan tíma og verðbólga hefur ekki farið úr böndunum er sjaldgæfara að samið sé um verðtryggingu en í löndum þar sem íbúar hafa reynslu af mikilli og óstöðugri verðbólgu.“
Ísland er eina landið í heiminum sem notar verðtrygging. Hversvegna? Er eitthvað svo algerlega sérstakt við íslensk efahagsmál að við þurfum að hafa verðtryggingu? Getur það verið dugleysi ráðamanna, eða er það eðli íslenska efnahagskerfisins, sem er einskonar ,,innspýtingarhagkerfi“ þar sem annaðhvort allt er brjálað eða ekkert í gangi, vertíð eða ekki vertíð? Verðtrygging gerir einfaldlega viðureign almennings við skuldir ennþá erfiðari og óréttlátari til muna. Og hver er það sem er verðtryggður? Jú, lánveitandinn. Við neytendur/lántakendur höfum jú aðeins eina tryggingu; að lánið hækki!
Í 25. grein Mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna segir orðrétt:,, Allir eiga rétt á lífskjörum sem nauðsynleg eru til verndar heilsu og vellíðan þeirra sjálfra og fjölskyldu þeirra.“ Er hægt að skoða íslensku verðtrygginguna í ljósi þessara orða? Það er að minnsta kosti dagljóst að verðtryggingin hefur haft af fjölskyldunni um 5000 krónur á dag, síðan við keyptum okkar fasteign, eða um 150.000 á mánuði! Þetta á við alla Íslendinga sem eru með vertryggð lán, verðtrygging eykur skuldir þeirra allra. Samt er staða margra annarra mun verri en þetta, því miður.
Getur þetta ekki fallið undir lífskjararýrnun? Fé sem hægt væri að nota með öllum öðrum hætti en að sjá eftir því í gin verðtryggingarinnar. Er ekki mál að linni? Ætla Íslendingar að láta bjóða sér þetta um aldur og ævi?
Ljóst er að núverandi fyrirkomulag verðtryggingar, sem og gjaldmiðilsmála (haftakróna!) gengur ekki til lengdar. Nauðsynlegt er því að skoða aðra valkosti í þeim efnum. Til dæmis upptöku Evru, eða tengingu krónunnar við hana til að byrja með.
Íslenskt efahagslíf, fyrirtæki og fjölskyldur þurfa stöðugleika, en ekki stöðugar sveiflur og óöryggi. Og afnám verðtryggingar er hreint réttlætismál gagnvart lántakendum landsins.
Höfundur er stjórnmálafræðingur og eigandi fasteignar.
Frá haustdögum 2008 hafa orðið sviptingar í íslensku þjóð- og efnahagslífi, meiri en nokkurn óraði fyrir. Sjálfsmynd okkar beið mikinn hnekki þegar í ljós kom að innviðir velgengni okkar reyndust á mörgum sviðum feysknir. Ekki bætti úr skák að á augabragði breyttist aðdáun umheimsins á litla Íslandi í góðlátlega meðaumkun í besta falli en að öðru leyti í afskiptaleysi sem við eigum erfitt með að skilja.
Efnahagslegir erfiðleikar hafa leitt til þess að í stað þess að vera fyrirmynd annarra ríkja í efnahagslegri velgengni höfum við orðið að leita á náðir Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og eigum í erfiðum samskiptum við Breta og Hollendinga vegna Icesave. Okkur þykir sem bandamenn okkar til langs og skamms tíma hafi á ögurstundu brugðist okkur í stað þess að leggja okkur lið.
Óvinafagnaður
Þessi staða er frjór jarðvegur fyrir þá sem vilja ýta undir þjóðerniskennd og rómantískar hugmyndir. Því er haldið fram að réttast sé að Íslendingar láti Evrópu sigla sinn sjó og að okkur farnist best einum og óstuddum með fullt forræði yfir eigin málum og gjaldmiðli. Staðan sýni svart á hvítu að þegar á reyndi yrði aðild að ESB ekkert annað en óvinafagnaður þar sem Ísland mætti sín lítils gegn þjóðum sem hyggja flátt í garð Íslendinga og íslenskra hagsmuna.
Að minni hyggju er þessu þveröfugt farið. Atburðarás síðustu missera sýnir glöggt hve vegferð þjóða er samtvinnuð og hve mikilvægt það er að taka saman á hlutum og hafa vettvang til þess að ráða sameiginlega fram úr vandasömum málum. ESB er slíkur vettvangur og raunar sá eini þar sem Íslandi gefst kostur á að setjast til borðs. ESB er ekki gallalaust og Íslendingar munu ekki fá öll sín vandamál leyst þar. Við munum örugglega þurfa að beygja okkur undir einhverjar ákvarðanir sem eru okkur ekki að skapi. Innan ESB höfum við hins vegar raunverulegan aðgang að ákvörðunum og getum talað okkur máli. Að standa utan ESB leiðir hins vegar til fullkomins áhrifaleysis og engum ber nein sérstök skylda til þess að taka tillit til okkar hagsmuna.
Við eigum erindi
Ísland er ekki stórveldi og verður aldrei. Ísland er og verður háð samskiptum og viðskipum við aðrar þjóðir. Ísland og Íslendingar hafa samt sem áður sýnt og sannað að þeir eiga fullt erindi í alþjóðlegt samstarf og geta lagt þar gott til mála og að á þá er hlustað. Engin ástæða er því til að hafa minnimáttarkennd gagnvart aðild að ESB. Þar getum við gengið stolt til leiks og lagt okkar af mörkum til sameiginlegra verkefna og stefnumótunar á vettvangi fullvalda þjóða. Samvinnan leiðir oftar en ekki til betri lausna en að hver hokri í sínu horni.
Aðild að ESB er ekki lausn á aðsteðjandi efnahagsvanda. Evra leysir Íslendinga ekki undan því að kunna fótum sínum forráð í stjórn efnahagsmála sinna. Þetta má glöggt læra af vandræðum Grikkja um þessar mundir. Þeirra vandi snýr hins vegar ekki að því að aðild að ESB eða Evran hafi steypt þeim í vandræði. Vandi þeirra er algjörlega heimatilbúinn, sannkallað sjálfskaparvíti.
Aðild Íslands að ESB og upptaka evru hefur í för með sér að við verðum að temja okkur meiri aga og ábyrgð í stjórn efnahagsmála á öllum sviðum. Það verður erfitt og ef illa tekst til lendum við í vandræðum. Takist okkur hins vegar að nýta tækfærin af skynsemi er líklegt að við náum langþráðum stöðugleika í efnahagsmálum, minni verðbólgu, lægri vöxtum og áhrif gengissveiflna verði nánast úr sögunni. Þessi ávinningur er hluti af því sem fylgir aðild að ESB.
Þjóð meðal þjóða
Við munum ekkert fá á silfurfati frekar en fyrri daginn þótt við göngum í ESB. Eftir sem áður verðum við að vinna hagsmunum okkar framgang af elju og þrautseigju. Með því að velja okkur réttan vettvang til að vinna á verður Ísland sterkara í samfélagi þjóðanna. Það ætti að vera keppikefli okkar allra.
Birtist fyrst sem grein í Fréttablaðinu 24. febrúar 2010.
Ég lendi býsna oft í umræðum ágæti þess að ganga í Evrópusambandið og taka upp evru. Undantekningalítið fæ ég það sem mótrök gegn máli mínu að evran sé nú alls ekki að virka í mörgum þeim löndum sem nota evru og atvinnuleysi þar sé mikið. ,,Sjáðu ástandið t.d. á Grikklandi, Spáni og Írlandi” heyri ég oft og leiddar eru að því líkur að erfiðleikar í þessum löndum séu evrunni að kenna. Venjulega tekst engum að útskýra fyrir mér hvernig evran er upphaf og endi allra vandamála í þessum löndum enda er það auðvitað ekkert þannig. Vandinn í þessum ríkjum liggur auðvitað í því að þar hafa menn ekki hagað sínum málum með tilliti til þess að peningastefna virkar illa sem hagstjórnartæki. Þá er vinnumarkaðslöggjöf gjarnan vel til þess fallin að halda atvinnuleysi háu, einkum hjá ungu fólki. Að baki þessum orðum ónytsemi evrunnar liggur auðvitað sú hugmynd að sjálfstæð mynt og peningastefna bjargi öllu (svona eins og krónan er bjarga okkur núna – eða þannig).
En segjum nú að það sé rétt að evran sé upphaf og endir erfiðleika í t.d. Grikklandi. Má þá ekki draga þá ályktun að skynsamlegasta leiðin út úr erfiðleikum þeirra væri taka upp nýja mynt. Þessi mynt gæti þá fallið hressilega og bætt samkeppnistöðu landsins sem er auðvitað ekkert annað launalækkun íbúa landsins sem aftur gæti til skamms tíma dregið úr atvinnuleysi. Samkvæmt þessu, og þeirrar staðreyndar að evran er að orsaka erfiðleikana í Grikklandi, blasir við sú augljósa lausn að taka einfaldlega upp íslensku krónuna. Það gæti ennfremur verið heppileg leið fyrir okkur að skipta út evrum Grikkja fyrir krónur – það myndi styrkja gjaldeyrisvaraforðann og auðvelda afnám gjaldeyrishöfta. Grikkir myndu þannig kaupa nýjan gjaldmiðil af okkur leysa þeirra helstu vandamál. Við gætum jafnvel látið gamlan seðlabankastjóra fylgja með í kaupbæti – við eigum nokkra sem við megum alveg missa.
Ég leyfi mér hins vegar að fullyrða að þrátt fyrir erfiðleika í Grikklandi myndu þeir tæpast ganga þessu tilboði. Í besta falli væri það heimskulegt en í versta falli auka mjög á þann efnahagsvanda sem þeir glíma við. Skuldir Grikkja í evrum munu ekkert minnka og geta þeirra til að til að greiða þær niður munu heldur ekkert aukast.Grunnvandi þeirra mun ekkert breytast nema ofan í efnahagskreppuna myndu þeir fá gjaldeyriskreppu en hugsanlega gæti atvinnuleysi til skamms tíma minnkað. Fjármögnunarvandi ríkissjóðs yrði líklega meiri, fjármagnskostnaður heimila og fyrirtækja gæti aukist þar sem á þá myndi leggjast sérstakt krónuálag. Stuðningur af hálfu Seðlabanka Evrópu yrði einnig úr sögunni. Verra er að það traust sem umheimurinn hafði á Grikklandi myndi líklega minnka – eitthvað sem þeir mega alls ekki við í miðri kreppunni. Segjast verður alveg eins og er að upptaka krónu á Grikklandi er alls ekki skynsamleg fyrir þá.
Líklega er það álíka gáfulegt fyrir Grikki að taka upp íslenska krónu eins og fyrir okkur að ætla að krónan sé sú mynt sem mun þjóna hagsmunum okkar til lengdar.