Heimsókn 13 íslenskra frumkvöðla til ESB í mars 2010

Í byrjun mars 2010 fór ég ásamt hópi íslenskra frumkvöðla í heimsókn til höfuðstöðva Evrópusambandsins í Brussel. Alls vorum við 13 Íslendingar úr ýmsum greinum atvinnulífsins. Auk mín voru í þessari ferð Eyjólfur Guðmundsson frá CCP, Hörður Harðarson frá svínaræktarfélagi Íslands, Vilborg Einarsdóttir frá Mentor, Sóley Elíasdóttir frá Sóley Organics, Þórunn Harðardóttir frá Norðursiglingu á Húsavík, Björn Víkingur Björnsson frá Fjallalambi á Kópaskeri, Erla Bjarney Árnadóttir frá Gogogic, Björn Lárus Örvar frá ORF Líftækni, Jón Ágúst Þorsteinsson frá Marorku, Arnar Knútsson frá Filmus, Helgi Haukur Hauksson frá félagi ungra bænda og Víðir Björnsson frá Norðurskel í Hrísey.

Í heimsókn okkar íslensku frumkvöðlanna til Brussel gafst okkur kostur á að hitta Dr. Joanna Drake sem er lögfræðingur frá Möltu og forstöðumaður á svið samkeppnishæfni lítilla og meðalstórar fyrirtækja (e.  Director of SMEs’ competitiveness).

Reynsla Maltverja

Dr. Joanna Drake greindi okkur Íslendingunum frá reynslu Maltverja af veru í Evrópusambandinu. Hún sagði einnig á mjög hreinskilin og heiðarlegan hátt frá reynslu Maltverja af samningaviðræðunum sjálfum og þeirri togstreitu sem ríkti innan maltnesku þjóðarinnar meðan á viðræðum stóð.

Malta er eyríki eins og Ísland og þar búa um 400 þúsund manns, aðeins fleiri en búa á Íslandi. Landið er 316 km2 og íbúar landsins tala eigið tungumál, maltnesku, auk ensku sem er mjög útbreidd. Stjórnvöld Möltu lögðu fram umsókn um aðild Möltu að Evrópusambandinu í júlí árið 1990 og það liðu 14 ár þar til Malta gekk síðan í sambandið; það var í maí árið 2004.

Skv. upplýsingum frá Dr. Joanna Drake skiptist maltneska þjóðin í tvær fylkingar meðan á aðildarviðræðum við Evrópusambandið stóð, með og á móti.

Fylking neikvæðra

Sú fylking sem var andvíg aðild Möltu að Evrópusambandinu ól á ótta við sambandsaðildina. Fjölskyldan er horsteinn samfélagsins á Möltu og konur óttuðust að synir þeirra yrðu sendir í Evrópuher sem brátt yrði stofnaður og látnir berjast á erlendum vígstöðvum. Margar konur voru því andvígar aðild Möltu að Evrópusambandinu  og töldu að sambandsaðild þýddi að fjölskyldum yrði sundrað. Lífskjör á Möltu voru ekki sambærileg við það sem gerðist best í Evrópulöndunum á þessum árum og því óttaðist fólk einnig að ungt fólk flytti brott til náms og betur launaðra starfa og kæmi aldrei aftur tilbaka. Stjórnendur fyrirtækja óttuðust samkeppni við evrópsk fyrirtæki sem greiddu hærri laun og óttuðust að missa vinnuafl úr landi. Sumir álitu jafnvel að lífkjör Maltverja myndu versna til muna  við að landið gengi í Evrópusambandið. Fólk leit gjarnan á Möltu sem „lítinn fisk“ sem yrði strax gleyptur af „stóra fiskinum“.

Fylking jákvæðra

Sú fylking manna sem var jákvæð gagnvart aðild Möltu að Evrópusambandinu leitaðist við að sjá tækifærin sem fælust í aðild. Það var fólk sem vildi að Malta fengi áhrif á vettvangi Evrópusambandsríkja, gjarnan fólk sem vildi sjá breytingar á stjórnarfari í átt að opnari og gegnsærri stjórnsýslu. Þessi fylking benti á ýmis spillingarmál og krafðist úrbóta, bættrar löggjafar og eftirlits með stjórnmálamönnum.

Almenn viðhorf fólks á Möltu

Dr. Joanna Drake minntist einnig á að meðan á aðildarviðræðum stóð hefði fólk verið mjög upptekið af því að hugsa um hvaða ávinning það hefði sjálft af því að þjóðin gengi í Evrópusambandið. Viðhorfið var gjarnan: “Hvað fæ ÉG?”

Þegar loks til þjóðaratkvæðagreiðslu kom samþykktu 54% íbúa á Möltu aðild að Evrópusambandinu.

Nú hefur þetta gjörbreyst, sagði Joanna Drake. Að hennar sögn hafa lífskjör batnað svo mikið á Möltu að nú ríkir almenn sátt um aðildina. Fólk horfir til tækifæranna sem felast í samstarfi við aðrar Evrópuþjóðir og viðhorfskannanir þar í landi sýna að fólk er ánægðast með aukin lífsgæði, bætt hreinlæti, betri heilbrigðisþjónustu. Fólk nefnir einnig að spilling hafi minnkað og stjórnsýsla öll orðið opnari og gegnsærri. Umhverfismál skipta miklu máli og Maltverjum finnst að í þeim málum fái þeir mikinn stuðning Evrópusambandinu.

Evruaðild Möltu

Maltverjar tóku upp Evru árið 2008, það tók 4 ár en gekk vel. Evran hefur þýtt agi fyrir fólk, neytendur og stjórnvöld. Fólk lætur sig efnahagsmálin miklu meira skipta en áður fyrr. Nú, fyrri hluta árs 2010, er lítil kreppa á Möltu. Atvinnuástand er gott og stöðugt, þótt aðeins hafi dregið úr ferðamannastraumi. Mesta óánægjan er vegna ólöglegra innflytjenda og vandamálum sem þeim fylgja í þessu litla landi. Meira en 2000 flóttamenn og ólöglegir innflytjendur koma til Möltu frá Afríkuríkjum á ári hverju. Flestir þeirra líta á Möltu sem millilendingu á leið sinni til Ítalíu. Stjórnvöldum á Möltu ber skylda til að hjálpa þessu ólöglegu innflytjendum, en engin sameiginleg innflytjendastefna hefur víst enn verið mörkuð hjá Evrópusambandinu. Það gefur auga leið að það hlýtur að ve  agríðarlega kostnaðarsamt að halda öllu þessu fólki upp mánuðum og jafnvel árum saman.

Gæfuspor

Dr. Joanna Drake er sannfærð um að innganga Möltu í Evrópusambandið hafi verið gæfuspor fyrir Maltverja. Hún segir að almenningur hafi verið mjög vel upplýstur um öll mál þegar kom að atkvæðagreiðslu, eftir 14 ára umræður um kosti og galla aðildar Möltu að sambandinu. Hún gaf okkur Íslendingum þau ráð að vera heiðarleg og opin í allri umræðu um Evrópumálin hér á landi. Hún nefndi að umræðan á Möltu hefði á köflum verið mjög tilfinningaþrungin og illa hafi gengið að ræða við marga með rökum. Hún varaði við því að aðilar beittu hræðsluáróðri. Hún varaði einnig við því að embættismönnum væri beitt of mikið í Evrópuumræðunni. Betra væri að venjulegt fólk fengi tækifæri til að fræðast og kynna sér málin og það fólk fengi svo áfram tækifæri til að fjalla um Evrópumálin á mannamáli á opinberum vettvangi.

Ef endurtaka ætti

Loks spurðum við Dr. Joanna Drake hvað hún myndi vilja gera öðru vísi ef endurtaka ætti samningaviðræður Möltu við Evrópusambandið. Hún svaraði því til að nota hefði átt enþán meiri tíma í undirbúningsvinnu vegna samningsmarkmiða, kynningu og fræðslu til fólks. Hún nefndi einnig að meira gagnsæi hefði mátt vera gagnvart þjóðinni og að málflutningur hefði þurft að vera skiljanlegri. Embættismenn hefðu verið of áberandi í málflutningi og mikilvægt væri að nota mál sem venjulegt fólk skilur. Hún mælti með að fólk veldist til að tala inn í vissar atvinnugreinar og samfélagshópa. Evrópumálin eru á ábyrgð ríkisstjórnar en ekki einstakra flokka og forðast bæri að hafa umræðuna flokkspólitíska.

Lærum af reynslu Maltverja

Þessi fundur okkar íslenskra frumkvöðla með Dr. Joanna Drake rifjaðist upp fyrir mér þegar ég sá auglýsingu ungra bænda með stríðsfyrirsögn og skriðdreka, sem birtist í dagblöðum nýverið. Sem fyrr segir var Helgi Haukur Hauksson formaður ungra bænda með í þeirri ferð sem ég hef hér greint frá. Hann ásamt öðrum var mjög gagnrýninn á upplýsingar sem lagðar voru fram á fundum okkar í Brussel. Hópurinn í heild var reyndar mjög gagnrýninn og tækifærin til að spyrja og afla upplýsinga voru óspart nýtt. En það sem ýtti mér út í þessi skrif núna er viðvörun sú sem Dr. Joanna Drake gaf okkur, að gæta þess vel að spila ekki með tilfinningar fólks á ómálefnalegan hátt í umræðum um Evrópusambandsaðild Íslands. Það finnst mér að hafi gerst þegar ungir bændur reyndu að skelfa fólk með því að leggja að jöfnu aðild Íslands að Evrópusambandinu og það að börnin okkar verði send í Evrópuher og látin berjast á erlendum vígvöllum. Sams konar umræða fór í gang á Möltu árið 1990, fyrir 20 árum síðan. Þar í landi náðu menn að lokum taki á taugaspennunni sem fylgdi umræðunni um Evrópusambandsaðild.

Reynum að læra af reynslu annarra þjóða. Leggjum okkur fram við skilgreina samningsmarkmið Íslands í viðræðunum sem framundan eru og verum dugleg við að afla okkur upplýsinga og miðla þeim áfram til annarra. Munum að við erum í rauninni öll í sama liði.

Svana Helen Björnsdóttir,
forstjóri Stika og formaður Samtaka sprotafyrirtækja

Þegar ég settist niður og fór að íhuga hvaða hliðar Evrópusambandsins mig langaði að skrifa um fór ég strax að hugsa um það sem ég skrifa vanalega um en það eru hlutir eins og friður, lýðræði, frelsi, mannréttindi og menntamál innan Evrópusambandsins. Allt eru þetta mikilvægir málaflokkar innan Evrópusambandsins enda var sambandið stofnað með þessa þætti í huga.

Ég fór þó að velta þessu aðeins fyrir mér og ákvað loks að skrifa um nokkuð sem þykir ekki endilega rosalega sexý eða skemmtilegt, en samt sem áður mjög mikilvægt fyrir okkur Íslendinga þegar kemur að Evrópusambandinu, en það eru byggðamál Evrópusambandsins. Frá því að hið nána samstarf sex Evrópuríkja hófst fyrir meira en hálfri öld síðan eru aðildarríki þess sem árið 1993 varð formlega að Evrópusambandinu orðin 27 og æ fleiri ríki sækjast eftir að taka þátt. Málefni Evrópusambandsins eru orðin fleiri en hægt er að telja á fingrum sér og hefur sambandið meðal annars tekið upp sameiginlegan gjaldmiðil, innri markað án landamæra og er leiðandi á sviðum eins og umhverfisvernd og þróunaraðstoð.

Þátttaka Íslands í þessu nána samstarfi Evrópuríkja hefur ekki gengið jafn langt og hin 27 ríki hafa tileinkað sér, en með gildistöku EES-samningsins (samningurinn um evrópska efnahagssvæðið) árið 1994 tóku Íslendingar þó nokkuð stórt skref í átt að Evrópusambandinu. Ísland varð þá meðal annars hluti af innri markaði Evrópusambandsins og samþykkti að fylgja reglum sambandsins að svo miklu leyti sem þær náðu til samningsins. Þetta var þó allt gert með hinum ýmsu fyrirvörum, mörgum hinum sömu og við heyrum í umræðunni um fulla aðild Íslands að Evrópusambandinu, eftir að Alþingi samþykkti í fyrra að sækja um aðild.

EES-samningurinn hefur haft mikil áhrif á Ísland og hefur verið mótandi fyrir íslenskt samfélag að mörgu leyti. Það verður þó að viðurkennast að síðan EES-samningurinn gekk í gildi hefur Evrópusambandið tekið miklum breytingum og í raun má segja að það sé í stöðugri mótun og þróun. Í gegnum EES-samninginn hafa Íslendingar rétt til þess að taka þátt í hinum ýmsu samstarfsáætlunum Evrópusambandsins eins og menntaáætlun þess, rannsóknaráætlun þess, ungmennaáætlun Evrópusambandsins og rammaáætlun um jafnrétti kynjanna. Það er því varla hægt að segja að við njótum ekki góðs af EES-samningnum.

Eins og áður sagði tekur Ísland með EES-samningnum ekki fullan þátt í samstarfi Evrópuþjóðanna 27 en það kæmi eflaust mörgum á óvart að hve miklu leyti við tökum í raun þátt. Ef farið er í gegnum þá 35 málaflokka Evrópusambandsins sem semja þarf um í aðildarviðræðum sést að Ísland tekur nú þegar þátt í meirihluta þeirra eða 23 af 35, en sem dæmi má nefna að við tökum þátt í umhverfismálum Evrópusambandsins, málefnum vísinda og rannsókna, málefnum menntunar og menningar og Schengen landamærasamstarfinu. Einn af þeim þáttum sem hins vegar tekur ekki til EES-samningsins og Ísland hefur ekki aðgang að er 22. kafli sem fjallar um uppbyggingarstyrki Evrópusambandsins.

Nú þegar Ísland hefur sótt um fulla aðild að Evrópusambandinu þarf að semja um þá kafla sem ekki falla undir EES-samninginn og er kaflinn um uppbyggingarstyrki einn af þeim, en þessi málaflokkur er mjög mikilvægur fyrir Ísland og Íslendinga, hvort sem þú býrð í Reykjavík, á Akureyri, á Akranesi eða annars staðar á landinu.

Lög og reglur Evrópusambandsins sem falla undir þennan málaflokk felast helst í rammalöggjöf og reglugerðum um framkvæmd hennar, sem hafa bein réttaráhrif og þarfnast ekki innleiðingar í landslög aðildarríkis. Þessi löggjöf kveður í raun á um þær reglur sem gilda um smíði, samþykkt og framkvæmd áætlana sem heyra undir uppbyggingar- og byggðaþróunarsjóði Evrópusambandsins í samræmi við stjórnsýslukerfi hvers aðildarríkis. Ég veit þetta hljómar flókið, en ekki hætta að lesa alveg strax.

Eitt af meginmarkmiðum Evrópusambandsins er að stuðla að efnahagslegum og félagslegum jöfnuði milli ólíkra svæða og landshluta í Evrópu. Byggðaþróunarstefnu Evrópusambandsins er ætlað að verka sem nokkurs konar mótvægi gegn því að þeir kraftar sem hið aukna viðskiptafrelsi og hin aukna samkeppni innri markaðarins komi sumum svæðum og aðilum innan sambandsins vel og öðrum síður. Þannig er stefnunni ætlað að stuðla að jafnari dreifingu velmegunar innan sambandsins, en það er, að draga úr muninum á efnahagslegu þróunarstigi milli landsvæða og aðildarríkja sambandsins. Þannig höfum við Íslendingar nú þegar viðskiptafrelsið með EES-samningnum og innri markaðinn, en ekkert til þess að koma á stöðugleika og jafnvægi.

Rúmlega þriðjungur allra útgjalda á fjárlögum Evrópusambandsins fer í að fjármagna verkefni á vegum byggðaþróunarstefnunnar. Sú grundvallarregla gildir að styrkir úr þróunarsjóðum Evrópusambandsins komi til uppbótar fjármögnun frá opinberum aðilum (ríki/sveitarfélög) innan hvers aðildarríkis. Á fjárlagatímabilinu hjá Evrópusambandinu árin 2007-2013 er gert ráð fyrir að verja 348 milljörðum evra í byggðarþróunarstefnu ESB.

Þróunarsjóðirnir eru aðallega tveir: evrópski byggðarsjóðurinn og evrópski félagssjóðurinn, en evrópski byggðarsjóðurinn hefur frá árinu 1975 tekið þátt í að fjármagna sköpun sjálfbærra starfa, fjárfest í endurbótun á innviðum á borð við vegakerfi og öðrum samgöngumannvirkjum, styrkt samstarf milli sveitarfélaga og héraða og veitt tæknilega aðstoð. Evrópski félagssjóðurinn hefur að meginmarkmiði að bæta aðstæður atvinnusköpunar í Evrópusambandinu og hefur frá árinu 1958 átt þátt í að fjármagna ráðstafanir til að greiða leið atvinnulausra inn á vinnumarkaðinn og bæta almennt stöðu þeirra sem halloka standa á þeim markaði. Við hlið þessara þróunarsjóða er síðan rekinn svonefndur Jöfnunarsjóður, sem frá árinu 1994 hefur haft það hlutverk að hjálpa til við að stuðla að efnahagslegri, félagslegri og byggðalegri samleitni innan sambandsins. Hljómar eins og eitthvað sem Ísland gæti vel þegið aðstoð með? Það held ég.

Þegar kemur að aðildarviðræðum Íslands við Evrópusambandið er það mikilvægasta að semja um hvernig Ísland í heild sinni og einstök landsvæði (höfuðborgarsvæðið/landsbyggðin) yrðu skilgreind inn í uppbyggingar- og byggðastyrkjakerfið hjá Evrópusambandinu. Eðlilegt samningsmarkmið Íslands, samkvæmt Auðunni Arnórssyni í bók sinni Inni eða úti? Aðildarviðræður við Evrópusambandið, væri að fá allt landið, vegna einangrunar í úthafinu, strjálbýlis og óblíðrar náttúru, skilgreint inn í „markmið 1″ í uppbyggingar- og byggðastyrkjakerfiun. Það gæti haft mikið um það að segja hversu mikið íslenskir aðilar gætu fengið greitt úr sameiginlegum sjóðum ESB.

Í greinagerð sem unnin var fyrir Samtök íslenskra sveitarfélaga um hugsanleg áhrif aðildar að Evrópusambandinu á íslensk sveitarfélög kemur fram að talið er til helstu kosta aðildar að íslenskum sveitarfélögum opnist aðgangur að styrkjum úr byggðarsjóðum ESB og ákvörðunum um með hvaða hætti þeim er úthlutað til einstakra svæða hér á landi. Aðrir kostir sem nefndir eru er aðgangur að styrkjum úr landbúnaðar-/dreifbýlissjóði ESB, aðgangur að styrkjum til sjávarbyggða, aðild að öllum áætlunum ESB, hvati að auknu samastarfi sveitarfélaga, landshlutasamtaka og öflugri stjórnsýslu sveitarfélaga, meira forræði sveitafélaga í byggðamálum og aðgangur að stofnunum ESB sem fjalla um byggða- og sveitastjórnarmál.

Hér hefur verið stiklað á stóru enda ómögulegt að telja upp allar hliðar byggðastefnunnar í einni grein. Byggðastefna Evrópusambandsins er eflaust mörgum ókunnug og vera má að margir séu að heyra af henni í fyrsta skipti og ég er nokkuð viss um að nú hafi ég komið nokkrum á óvart, en það er mjög mikilvægt fyrir sveitarfélögin að kynna sér þessa stefnu Evrópusambandsins vandlega enda felast í henni gríðarleg tækifæri fyrir land og þjóð því Íslendingar þurfa jú á öflugri byggðarstefnu að halda.

Grein þessi hefði ekki getað verið skrifuð án þeirra upplýsinga sem koma fram í bók Auðunns Arnórssonar, Inni eða úti? Aðildarviðræður við Evrópusambandið og í bók Eiríks Bergmanns, Frá Evróvisjón til Evru.

Enn er haldið áfram með fundaröðina Fróðleikur á fimmtudegi.

Nú er það Dr. Gísli Hjálmtýsson, framkvæmdastjóri Thule investments, sem ætlar að velta fyrir sér þróun íslensks atvinnulífs til framtíðar og hvernig sú þróun og aðild að ESB fara saman. Hver er framtíðarsýnin og hver er viðskiptaáætlunin sem við ætlum að byggja á?

Fundurinn verður kl. 17 að Skipholti 50a, 2. hæð.

Skráning á Facebook.

Á fundinum okkar þann 27. maí sem ber yfir skriftina Launin – kaupmátturinn – réttindin ætlar Halldór Grönvold, aðstoðarframkvæmdastjóri ASÍ, að fjalla nokkuð um aðild Íslands að Evrópusambandinu með hliðsjón af hagsmunum launafólks og áhrifum á starfskjör.

Halldór hefur mikla reynslu og þekkingu á þessu sviði og verður án efa áhugavert að að hlýða á hann og ræða við um þessi mál.

Skráning á Facebook

Næst í röðinni er svo:

3. júní

Viðskiptaáætlun Íslands
Dr. Gísli Hjálmtýsson, framkvæmdastjóri Thule investments, fjallar um þróun íslensks atvinnulífs til framtíðar og hvernig aðild að ESB fara saman.

Fundaröðin fróðleikur á fimmtudegi heldur áfram. Búið er að skipuleggja fundi næstu þrjá fimmtudaga. Að venju hefjast fundirnir kl. 17 og eru að Skipholti 50a, 2. hæð.

20. maí

Viðskiptastefna ESB – áhrif aðildar á viðskiptasamninga íslenska ríkisins

Aðalsteinn Leifsson, lektor við HR, fjallar ræðir um viðskiptastefnu Evrópusambandsins og hvaða áhrif aðild Íslands að sambandinu myndi hafa á viðskiptasamninga Íslands við önnur ríki.

Skráning á Facebook

27. maí

Launin – kaupmátturinn – réttindin

Halldór Grönvold, aðstoðarframkvæmdastjóri ASÍ, fjallar um aðild Íslands að Evrópusambandinu með hliðsjón af hagsmunum launafólks og áhrifum á starfskjör.

3. júní

Viðskiptaáætlun Íslands

Dr. Gísli Hjálmtýsson, framkvæmdastjóri Thule investments, fjallar um þróun íslensks atvinnulífs til framtíðar og hvernig aðild að ESB fara saman.

Fréttablaðið birtir reglulega pistlana: Af kögunarhóli Þorsteins Pálssonar. Skörp greining Þorsteins á vanda Grikkja í ljósi evrunnar og samanburður við stöðu Íslands í ljósi krónunnar er afar athyglisverð. Greinin fer hér eftir í heild sinni:

AF KÖGUNARHÓLI ÞORSTEINS PÁLSSONAR

Trúin á krónuna
Fjármálaráðherrann beindi athygli sinni að vanda Grikkja á dögunum. Af því tilefni lofsöng hann bæði guð og krónuna eins og hún væri hluti af sköpunarverkinu.

Kenning fjármálaráðherra er sú að betra sé að búa við sveigjanlegan gjaldmiðil en sæmilega stöðugan. Þannig megi styrkja útflutningsgreinarnar þegar á þarf að halda með því að lækka gengið. Þetta er rétt að því gefnu að þjóðin ráði í raun og veru skráningu gjaldmiðilsins.

Veikleikinn í kenningu fjármálaráðherrans er hins vegar sá að í opnu alþjóðlegu hagkerfi eru það erlend markaðsöfl sem ráða gengi krónunnar. Reynslan hefur sýnt að stjórntæki Seðlabankans og ríkisstjórnarinnar duga ekki til þess. Pólitískt fullveldi yfir krónunni fæst aðeins með því að loka hagkerfinu eins og gert er um þessar mundir með gjaldeyrishöftum.

Sveigjanleiki krónunnar sem erlend markaðsöfl spiluðu á leiddi til þess að fimmtungur af íslenskum heimilum lenti í skuldafjötrum sem þau ráða ekki við. Þetta gerðist ekki í Grikklandi.

Áttatíu hundraðshlutar íslenskra fyrirtækja urðu tæknilega gjaldþrota eins og það hefur verið kallað vegna sveigjanleika krónunnar. Ekkert svipað gerðist í Grikklandi. Þegar fjármálaráðherra talar um bættan hag útflutningsgreina sleppir hann að horfa á skuldastöðuna.

Fyrir tíma erlendra lána og verðtryggingar mátti brenna skuldir með gengisfellingum. Sá tími er liðinn. Grikkir gátu ekki létt skuldavanda sinn með sveigjanlegri mynt.

Í trúarlegri skírskotun fjármálaráðherra um ólíka gæfu Íslendinga og Grikkja fólst einfaldlega röng greining á þeim mikla vanda sem báðar þessar þjóðir glíma við.

Guðsríki myntkerfa er ekki í nánd
Ekkert peningakerfi er svo fullkomið að jafna megi því við guðsríki. Menn geta stjórnað sér bæði vel og illa þó að þeir noti stóra alþjóðlega mynt. Satt best að segja gerir evran kröfu um enn meiri aga við hagstjórn en þar sem menn geta leiðrétt mistök sín með því að rýra eignir og laun almennings með gengisfellingum.

Grikkir eru að því leyti í þrengri stöðu en Íslendingar að þeir geta ekki við þessar aðstæður flutt peninga og eignir frá almenningi til útflutningsfyrirtækja með gengislækkun. Það eru líka reiknikúnstir sem auka ekki raunveruleg verðmæti útflutn- ingsins. Sú létta leið er auðveld- ari til skamms tíma en er oftast verri til lengri tíma.

Til framtíðar litið eru Íslendingar því í þrengri stöðu en Grikkir vegna þess að kostnaðurinn við að halda sjálfstæðri mynt kemur fram í hærri vöxtum og gjaldeyrishöftum. Það hamlar raunverulegum hagvexti. Þetta þýðir að Íslendingar geta aðeins bætt samkeppnisstöðu landsins með lægri lífskjörum til frambúðar.

Eðlilega hræðast margir evruna í slíkum ólgusjó sem hún er. Sumir efast um að hún haldist á floti. Ástæðulaust er að loka augunum fyrir þessum aðstæðum. Við sitjum hins vegar uppi með gjaldmiðil sem sökk með skelfilegum afleiðingum. Sterkar sjálfstæðar myntir eins og sterlingspundið eiga líka í vök að verjast.

Við þurfum fyrst og fremst að huga að því að verða ekki einangrað eyland í peningamálum. Fjármálaráðherrann vill hins vegar af trúarlegum ástæðum fara leið út úr vandanum sem verður almenningi á Íslandi dýrkeyptari en í Grikklandi þegar upp verður staðið.

Grísku töfrabrögðin íslenskuð
Skuldavandi ríkissjóðs Grikklands hrannaðist upp án þess að samstarfsþjóðirnar í Evrópska myntbandalaginu tækju eftir. Það gerðist með því að grískar ríkisstjórnir fundu hjáleiðir um bókhald ríkissjóðs þegar lán voru tekin til margvíslegra fram- kvæmda.

Ástæða er til að leiða hugann að þessu fyrir þá sök að íslensk stjórn- völd eru að feta sig inn á þessa braut. Nokkur sveitarfélög hafa reynt þetta með misjöfnum árangri.

Nú á að fjármagna nýjan Landspítala framhjá bókhaldi ríkissjóðs; sömuleiðis nýja samgöngumiðstöð og mörg verkefni í vegamálum. Sérstakur lögaðili er búinn til milli lífeyrissjóðanna og ríkissjóðs til að taka við lánum þeirra í þessum tilgangi.

Félagsmálaráðherra hefur kynnt nýja framkvæmdahrinu vegna hjúkrunarheimila aldraðra. Íbúðalánasjóður verður þar milliliður milli ríkissjóðs og sveitarsjóða. Frambjóðendur Samfylkingarinnar í Reykjavík og Kópavogi hafa boðað milljarða lántökur með þessum hætti til að örva atvinnu.

Að ákveðnu marki má færa rök fyrir framkvæmdum með þessu lagi. Áhættan minnkar ef raunhæf notendagjöld standa undir endur- greiðslum. Þau þrengja hins vegar svigrúm ríkissjóðs til tekjuöflunar. Hér er því mikillar aðgátar þörf. Þetta er hugmyndafræði vogunar- sjóðanna. Lánin verða ekki endur- greidd með því einu að lofa guð og krónuna.

Óhjákvæmilegt er að fjármálaráðherra geri gleggri grein fyrir því svigrúmi sem hann telur vera til slíkrar einkafjármögnunar til hliðar við bókhald ríkissjóðs. Grísku töfrabrögðin eru víti til varnaðar.

Grein Þorsteins Pálssonar birtist í Fréttablaðinu laugardaginn 8. maí 2010

Áfram höldum við með fundaröðina okkar. Þrír fundir eru að baki og hafa allir tekist vel.

Á fundinum þann 29. apríl fjallar Anna Margrét Guðjónsdóttir , sérfræðingur, um samspil nokkurra uppbyggingarsjóða ESB og hvaða tækifæri gætu falist þar fyrir Ísland. Erindi sitt kallar hún: Uppbyggingarsjóðir, dreifbýlissjóðir og sjávarbyggðasjóðir ESB.

Að venju hefst fundurinn kl. 17 og er haldinn að Skipholti 50a, II. hæð.

Hér er fundurinn skráður á Facebook.

Allir eru velkomnir meðan húsrúm leyfir.

Næsti fundur í röðinni er svo 6. maí en þá ræðir Jón Karl Helgason, bókmenntafræðingur um íslenska menningu og Evrópusambandið.

Jón Sigurðsson, forstjóri Össurar, flutti merkilega ræðu á Iðnþingi 4. mars sl. Hann ræddi vítt og breytt um atvinnulífið og að íslenska efnahagsumgjörðin hafi hingað til einkennst af því að hér voru stuttar boðleiðir, mikill sveigjanleiki og tiltölulega lítt íþyngjandi eftirlitsstofnanir.

Aðlögunarhæfni atvinnulífsins var mikil en myntin okkar örlítil. Þetta umhverfi stuðlaði að alvarlegri fjármála- og efnahagskreppu. Ríkissjóður er stórskuldugur og orðspor okkar hefur beðið mikla hnekki. Atvinnuleysi er ógnvænlegt og nauðsynlegt að skapa skilyrði til að draga úr því.

„En því miður hefur okkar háttur verið sá að redda okkur út úr vandamálum frekar en að sveigja framhjá þeim. Nú þarf nauðsynlega að breyta um farveg. Hagkerfið er nánast lokað og ég óttast að þarna vilji sumir vera.“

„Það eru því miður engar patentlausnir á þeim vanda sem við er að etja. Við þurfum á skýrri stefnumörkum og forystu að halda til að hér geti áfram þrifist kröftugt atvinnulíf.“ Jón sagði jafnframt að aðild að ESB gæti fært okkur bætta stöðu í alþjóðsamfélaginu og betri starfsskilyrði.

Það er kominn tími til að leika litla bróður og ætla að fljóta á því í samskiptum við aðrar þjóðir.

Hér má skoða glærur Jóns Sigurðssonar og jafnframt horfa og hlusta á útdrátt úr erindi hans.

Staða krónunnar er allt of lág. Með því að láta krónuna vera svona lága er verið að skapa nýjan heimatilbúinn og gríðarlegan vanda, í formi aukinna skulda upp á þúsundir milljarða. Það veldur mikilli eignarýrnun, greiðsluþroti og gjaldþrotum. Núverandi upplýsingar benta til dæmis til þess að eignarýrnun í bankakerfinu frá því fyrir hrun sé um 4.200 ma.kr. eða um 280% af VLF. Á þennan mælikvarða er hrunið á Íslandi fimm sinnum stærra en næststærsta hrun allra tíma (Indónesía, 1998).

Þeir aðilar sem halda því fram að það sé fínt að láta gengið falla til að vinna sig út úr vandanum eru einungis að horfa á rekstrareikning þjóðarinnar, ávinningurinn kemur þá í hlut fárra útvalda (skuldlausra), en ekki er horft á afleiðingar þess á efnahagsreikning þjóðarinnar, og skuldir hækka um tæpa gríðarlega. Sveigjanleikinn sem fylgir því að hafa sjálfstæðan gjaldmiðil – og nýtist svo vel þegar allt er komið í óefni – er dýru verði keyptur.

Sveigjanleikinn kostar okkur himinháa vexti. Frá árinu 1995 og til ársloka 2007 var vaxtamunur við útlönd að meðaltali um 5%. Gengi krónunnar var nánast hið sama í lok þessa tímabils og það var í upphafi. Lántökukostnaður í krónum var því að meðaltali um 5% á ári hærri en í viðskiptaveginni myntkörfu á þessu 12 ára tímabili. Margir hafa réttilega bent á að við séum að borga 3 – 4 sinnum meira fyrir þakið sem við kaupum yfir fjölskylduna, það er vegna þess að við erum með krónuna. Ef við ætlum að losna við verðtrygginguna, verðum við að byrja á því að losa okkur við krónuna.

Þessi vandi er miklu mun stærri og alvarlegri en sá ávinningur, sem kemur fram á rekstrarhlið fárra. Því til viðbótar er það ekki heldur ávinningur fyrir öll venjuleg fyrirtæki m.a. í útflutningi – að hafa svona lágt gengi þó ávinningurinn sé einhver á rekstrarhlið. Gengisfallið skapar miklu mun meiri vanda fyrir venjuleg fyrirtæki á efnahagshliðinni – þar sem aukning erl. skulda þurrkar út allt eigin fé og setur viðkomandi einingu í greiðslustopp eða mikinn vanda.

Gengisfallið er því ekki að hjálpa neinum – nema kannski skuldlausum aðilum í útflutningi. Á meðan allir aðrir tapa, og yfir standa stórkostlegustu eignatilfærslur Íslandssögunar. Í þessu sambandi skal haft í huga, að svona mikið gengisfall er ekki til komið af eðlilegum viðskipta- og efnahagsástæðum. Þar er um að kenna kerfishruni krónunnar og allri umgjörð hennar.

Endurreisn á gengi verður því viðkomið með hefðbundnum aðferðum, þær eru ekki lengur fyrir hendi á Íslandi. Þessu veldur breytt í umgjörð krónunnar; hrunið bankakerfi, traust á fjármálamörkuðum, lánshæfnismat Íslands með lokuðum aðgang að erl. bankakerfi og getuleysi Seðlabankans okkar sem lánveitanda til þrautavara, o.fl. o.fl.- sem gerir það að verkum að ekki er hægt að ná genginu til baka með hefðbundnum aðferðum. Þær gagnast ekki nema að takmörkuðu leyti.

Kerfisáhætta krónunnar jókst við fall bankanna. Samningar við ESB og aðstoð Seðlabanka Evrópu er okkur lífnauðsyn, eins og ég hef komið nokkrum sinnum að, með fastgengi þar til evra verður tekin upp eins fljótt og mögulegt er – í samstafi við Seðlabanka Evrópu – byggt á langtíma jafnvægisgegni (gengisvísitölu 135 -140).

Jón Steinsson lektor í hagfræði við Columbia háskóla í New York hefur m.a. bent á  : „Sjálfstæð peningamálastjórn okkar Íslendinga veldur því að krónan lækkar í verði þegar kreppir að. Þetta hjálpar íslenskri framleiðslu þegar allt er í rugli. En þessi hegðun krónunnar gerir það einnig að verkum að krónueignir eru sérstaklega óaðlaðandi fyrir fjárfesta.

Með öðrum orðum, sveigjanleiki krónunnar fælir fjármagn frá Íslandi. Íslenska krónan hækkar því fjármagnskostnað íslenskra fyrirtækja að staðaldri. Yfir tímabilið 1995 til 2007 var þetta krónuálag 5% á ári að meðaltali.

Lykilspurningin þegar kemur að því að velja á milli þess að halda krónunni til frambúðar eða að taka í staðinn upp aðra mynt er því: Er möguleikinn á því að geta fellt gengið í niðursveiflu nægilega mikils virði til þess að hann réttlæti það að íslenskt atvinnulíf þurfi að búa við 5% hærri fjármagnskostnað en samkeppnisaðilar í öðrum löndum ár eftir ár?

Margir kvarta sáran yfir okurvöxtum og vísitölutengingu lána á Íslandi. En sömu aðilar eru oft svarnir andstæðingar þess að krónunni sé kastað og annar gjaldmiðill tekinn upp í staðinn. Þessir aðilar vilja borða kökuna og eiga hana. Í rauninni er eini raunhæfi möguleikinn til þess að losna við okurvexti og vísitölutengingu lána að við köstum krónunni. En þá mættum við heldur ekki lengur koma okkur í ógöngur með reglulegu millibili því gengisfelling yrði ekki lengur möguleiki í stöðunni.“

Á undanförnum misserum hafa íslenskt fyrirtæki, þá sérstaklega sprotafyrirtæki, bent á að það sé nánast útilokað að byggja upp fyrirtæki á Íslandi í umhverfi krónunnar. Hinar gríðarlegu sveiflur og óstöðugleiki geri allar áætlanagerð óframkvæmanlega. Umsókn að Evrópusambandinu er stórt skref í á að tryggja íslensku hagkerfi stöðugleika.

Uppbygging sprotafyrirtæka af heppilegri stærð er það sem við eigum að skoða. Við höfum sýnt mikla færni á því sviði, öflugt og sveigjanlegt vinnuafl og eigum verðmæt sprotafyrirtæki, sem geta gert stóra hluti ef þeim verður búið eðlilegt umhverfi. Það hefur komið fram að þessi fyrirtæki sjá ekki sína framtíð hér í óbreyttu efnahagsumhverfi og óbreyttum gjaldmiði. Þau hafa einnig bent á að þau gætu flutt heim nokkur hundruð atvinnutækifæri sem búið er að flytja erlendis.

Nú þegar eru allmörg fyrirtæki flutt frá Íslandi vegna krónunnar, annað hvort alfarið eða með meirihluta starfsemi sinnar. Má þar nefna Hamiðjuna, 66° norður, CCP, Marel, Össur og Actavis. Allnokkur fyrirtæki þar á meðal nokkur lítil til viðbótar við hin áðurnefndu stóru, eru búin að skipta yfir í Evru þó svo þau séu með starfsemi hér, en þau hafa öll lýst því yfir að þau sjái enga framtíð eða vaxtamöguleika hér.

Það þýðir í raun að ef ekki verður af því að Ísland hverfi frá sinni ofurdýru krónu með þeim okurvöxtum sem henni fylgja, þá verða hér einungis í boði störf í svokölluðum grunnstoðum. Það er fiskvinnslu og útgerð. Landbúnaði og álverum, ásamt opinberum starfsmönnum. Í þessum greinum er atvinnuleysi lítið sem ekkert, á meðan það er allt í þjónustu- og tæknigreinum.

Sé litið til félagsmanna Rafiðnaðarsambandsins, þá hefur ekki verið nein fjölgun í hinum títtnefndu grunnstoðum atvinnulífsins á undanförnum árum, einungis í tæknigreinum. Öll fjölgun á vinnumarkaði hefur verið í tækni- og þjónustufyrirtækjum.

Það hefur ætíð verið lítið atvinnuleysi utan höfuðborgarsvæðisins vegna þess að fólk sem ekki hefur haft atvinnu hefur flutt frá landsbyggðinni og unga fólkið hefur ekki flutt til heimaslóða eftir að hafa lokið námi. Nú stefnir í að þetta muni breytast á þann veg að nú muni fólkið á höfuðborgarsvæðinu leita til ESB-landa eftir atvinnu og unga fólkið ekki koma heim eftir að hafa lokið framhaldsnámi í ESB-löndum, eins og t.d. Svíþjóð og Danmörku þar sem stærstu námsmannahóparnir hafa verið.

Það þarf að skapa um 20.000 þúsund störf hér á landi á næstu 4 árum ef það á að takast að koma atvinnuleysi niður fyrir 5%. Þessi störf er ekki að finna í landbúnaði eða sjávarútvegi, þau er að finna í iðnaði og sprotafyrirtækjum. Ef við ætlum að komast upp þessari lægð kallar það á 4 – 5% hagvöxt. Svipaðan hagvöxt og var hér á nýliðnu háspennuhagvaxtar skeiði, sem reyndar hafði ekki alltof þægilegar afleiðingar.