Ástæða er til þess að fagna enn einum merkum áfanga í vegferð íslensku þjóðarinnar frá hinum óæðri bekk til öndvegis meðal annarra Evrópuþjóða. Vonandi verður 27. júlí 2010 ein af þeim dagsetningum sem fara í sögubækur þjóðarinnar þegar þroskasaga hennar verður rakin.

Upphaf formlegra samningaviðræðna staðfestir vilja Alþingis sem birtist í þingsályktunartillögu þess frá 16. júlí 2009.  Sömuleiðis staðfestir upphaf viðræðna vilja þjóðarinnar sem birtist í skoðanakönnunum síðustu 10 ára fyrir ályktun Alþingis.

Í hönd fara tímar erfiðra samninga við Evrópusambandið og aðildarríkja þess um aðildarskilmála. Öllum er ljóst hvaða atriði skipta þar mestu máli – ekki síst í þjóðarsálinni þar sem tilfinningar bera skynsemina og raunhæft hagsmunamat oft ofurliði. Samningamenn Íslands eru því ekki í öfundsverðri stöðu og eiga örugglega við ramman reip að draga. Því ríður á að allir leggist á eitt að hjálpa til við að ná sem hagstæðustum samningi.

Mikilvægt er að sú umræða sem fer í hönd á meðan samningar standa og ekki síður þegar samningurinn liggur fyrir verði málefnaleg og taki mið af heildarhagsmunum en ekki sérhagsmunum; langtímahagsmunum en ekki skammtímahagsmunum;  framtíðinni en ekki fortíðinni; hagsmunum almennings en ekki stjórnmálanna. Á endanum mun slík umræða leiða til farsællar niðurstöðu.

Nú er hafinn nýr kafli í ESB-málinu og í raun nýr kafli í sögu íslenskra utanríkismála. Af því tilefni er  er kannski ástæða til þess að glöggva sig á því hvað það er í raun og veru það sem þetta mál snýst um.

Það sem er einkennandi fyrir málefni sem varða ESB, er að þau ganga þvert á allar flokkslínur og skipa fólki í fylkingar. Þær eru gjarnan kenndar við já eða nei. Þeir sem segja já vilja aðild og þeir sem segja nei vilja ekki aðild.

Inn í málið blandast á tilfinningalegan máta hugtök eins og fullveldi og sjálfsákvörðunarréttur. Við Íslendingar höfum haft slíkan rétt í raun frá 1904, er við fengum okkar fyrsta ráðherra, Hannes Hafstein. Þá fengu Íslendingar sjálfir að ráða sínum málum.

Fullveldið kom 1918, eftir ógurlegar hamfarir fyrri heimsstyrjaldar í Evrópu og sjálfstæðið 1944, þegar önnur heimsstyrjöldin geisaði af fullum krafti um í Asíu og Evrópu.

HIN FULLVALDA FJÖLSKYLDA

Hvað hugtakið fullveldi merkir geta menn (og hafa) deilt um, en kjarninn í því er ef til vill sá að þjóð taki sínar ákvarðanir sjálf án íhlutunar utanaðkomandi aðila.  Og ráði yfir ákveðnu landssvæði og sé t.d. með ríkisstjórn eða leiðtoga.

Við Íslendingar skilgreinum okkur á stundum sem eina fjöldkyldu. Ef tekið sé einfalt dæmi af fjölskyldu, þá myndi sú fjölskylda t.d. ákveða að fara erlendis í sumarfrí og það myndi engin annar skipta sér af þeirri ákvörðun. Þessi fjölskylda er því í raun fullvalda, enginn getur skipt sér af ákvörðun hennar.  En hún getur t.d. valið ömurlegan stað, lent í allskyns vandræðum, verið rænd þar o.s.frv. Þá stæði fjölskyldan ein.

En nú ákveður fjölskyldan að gerast aðili að ferðafélagi,  með öðrum fjölskyldum. Hún getur því ekki ákveðið upp á eigin spýtur hvert skal halda, heldur verður að gera það í sameiningu með hinum fjölskyldunum. Er þá þessi fjölskylda ennþá fullvalda, eða hefur hún tapað fullveldinu?

Í flestum tilfellum myndu fjölskyldurnar ná sameiginlegri niðurstöðu, sem sennilega yrði sátt um. Á móti því að vera ein, en fullvalda, hefur fjölskyldan nú ráðstafað fullveldi sínu með öðrum. Það hefur ákveðna kosti, getur t.d. verið skemmtilegra að vera með fleirum og veitt meira öryggi ef eitthvað bjátar á. Fleira mætti tína til, en ég læt lesendum það eftir að finna hliðstæður.

ANDSTÆÐAR FYLKINGAR – ANDSTÆÐ SÝN

Þær fylkingar sem deila um ESB-aðild hafa ákveðin einkenni. Nei-sinnar eru oftar en ekki einhverskonar þjóðernisíhaldsmenn og stefnu þeirra mætti því kalla ,,þjóðernisíhaldshyggju.“ Að þeirra mati á Ísland að standa eitt og sér, sem fullvalda ,,fjölskylda“ og að þeirra mati er fullveldið ,,fasti“ sem má ekki hagga.

Já-sinnar aðhyllast hinsvegar alþjóðahyggju og samstarf við aðrar þjóðir. Kalla mætti því stefnu Já-sinna ,,alþjóðasamvinnuhyggju.“ Þessi hópur er því á þeirri skoðun að lausnir fáist fram í samvinnu og samstarfi við aðrar ,,fjölskyldur.“ Þar hefði fjölskyldan enn áhrif, en þyrfti að taka tillit til annarra og skoðana þeirra.

ÁSKORANIR FRAMTÍÐAR – HVAR ÆTLUM VIÐ AÐ VERA?

Athygisvert er að skoða í framhaldi af þessu hvor leiðin sé farsælli þegar horft er til framtíðar. Þá er kannski gott að reyna að setja fram nokkra punkta um framtíðina, því við vitum að mörgu leyti megindrætti. Ljóst er að 21. öldin kemur til með að snúast mikið um loftslags og umhverfismál. Þessi mál eru mjög mikilvæg fyrir okkur Íslendinga.

Efnahagslegar breytingar undanfarinna áratuga, t.d.  með innkomu Kína inn í hið kapítalíska hagkerfi, hafa haft miklar breytingar í för með sér og það mun ekki breytast. Þróun mála þar í landi hefur áhrif á efnahagskerfi heimsins, í víðum skilningi. Kínverjar láta sig Ísland einnig skipta, eins og fréttir síðustu daga hafa sýnt. Indland er einnig vaxandi risi. Þá hefur Evrópa einnig tekið stakkaskiptum með hruni kommúnismans í lok áttunda áratugar síðustu aldar. Heimsmyndin hefur því gjörbreyst.

Hvað getur þetta þýtt fyrir okkur Íslendinga? Þessar breytingar?  Jú, breytingar á loftslagi og umhverfi geta haft mikil áhrif á hafsvæðin í kringum okkur. Til dæmis ef hafstraumar breytast. Hvað gerist þá? Erum við Íslendingar með viðbragðsáætlanir gagnvart  slíku?

En hvað kemur þetta ESB við? Jú, einfaldlega vegna þess að ESB hefur sett þessi mál á dagskrá og vinnur mikið innan þessara málaflokka. Og mun gera slíkt á komandi árum/áratugum. Þá er það spurningin, renna hagsmunir okkar og ESB saman?

Á komandi öld mun mannkynið örugglega einnig glíma við fátækt og hungur, stríð, náttúruamfarir, efnhagskreppur (fleiri) o.s.frv. Eins og það hefur ávallt gert. Allt þetta mun líklega snerta Ísland og Íslendinga á einhvern hátt.

Hvar vilja Íslendingar vera í öllu þessu dæmi? Eigum við að vera ,,ein og sér“ eða eigum við að efla og styrkja aðkomu okkar að samfélagi Evrópu, sem er jú eitt áhrifamesta samfélag í sögu heimsins, allavegana eins og staðan er núna. Við jarðskjálfta á Haití veitir ESB aðstoð, ESB-sinnir uppbyggingarstarfi í Gaza, eftir að Ísraelsmenn eru búnir að bomba svæðið sundur og saman og ESB veitir hungruðum börnum og mæðrum í einsræðisríkinu N-Kóreu mataraðstoð. Svo dæmi séu tekin.

Um þetta snýst ESB-málið að mínu mati; um framtíðarstefnu Íslands, fyrir komandi kynslóðir Íslendinga, hvar við ætlum að skapa okkur pláss í samfélagi þjóðanna og hvort við viljum vera með í því að gera heiminn betri. Eða hvort við ætlum bara að hugsa um okkur sjálf að mestu leyti og láta aðra lönd og leið. Mikilvægi málsins má því ekki vanmeta!

Nú eru að baki nokkrir fundir í syrpunni okkar: Fróðleikur á fimmtudegi. Nú er komið að því að ræða um íslenska menningu og Evrópusambandið. Það gerir Jón Karl Helgason bókmenntafræðingur.

Hér er Facebook-síða um fundinn.

Fundurinn er á hefðbundnum stað og tíma: Skipholt 50a, 2. hæð. kl. 17.

Öll erindin sem hafa verið flutt hingað til hafa verið skemmtileg og fróðleg. Fundirnir er óformlegir og umræður oft fjörlegar.

Anna Margrét talar um uppbyggingarsjóði

Síðast talaði Anna Margrét Guðjónsdóttir um uppbyggingarsjóði ESB og stefnu bandalagsins í svæðaþróun. Anna Margrét var í þrjú ár í Brussel á vegum Sambands íslenskra sveitarfélaga til þess að kynna sér þessi mál.

Félagsmenn Sterkara Íslands, velunnarar og áhugamenn um aðild Íslands að Evrópusambandinu eru eindregið hvattir til þess að líta við hjá okkur í lok dags á fimmtudögum og fræðar um mikilvæga þætti þessa mikilvæga máls.

Hér eru linkar á glærur sem fyrirlesarar hafa stuðst við á fyrri fræðslufundum:

Ragnhildur Helgadóttir um fullveldið

Svana Helen Björnsdóttir um íslenska frumkvöðla í Brussel

Árni Finnsson um umhverfismál

Anna Margrét Guðjónsdóttir um uppbyggingarsjóði

Frá því Ísland varð sjálfstætt ríki hefur því í öllum aðalatriðum vegnað vel og komist í hóp þeirra ríkja heimsins þar sem lífskjör eru einna best. Þetta hefur að hluta tekist vegna eigin rammleiks og þrautsegju en ekki síður vegna ytri aðstæðna, ekki síst á alþjóðavettvangi, sem sköpuðu þjóðinni afar hagstæð skilyrði.

Vogarafl
Lega landsins varð að gríðarlegu vogarafli í samskiptum okkar til austurs og vesturs. Síðari heimsstyrjöldin leiddi í ljós hernaðarlegt mikilvægi landsins í styrjöldinni sjálfri og síðan í eftirleik styrjaldarinnar, kalda stríðinu, allt til brotthvarfs Bandaríkjahers frá Keflavíkurflugvelli.

Þetta vogarafl nýttum við okkur óspart í uppbyggingunni eftir stríð, t.d. í tengslum við Marshall-aðstoðina, síðan í tengslum við alls kyns viðskipti, bæði til austurs og vesturs, loftferðasamninga og ekki síst beittum við því í tengslum við útfærslu landhelginnar. Þetta varð allt undirstaða fyrir aukna velsæld og síðar framþróun og umbreytingu í atvinnulífinu.

Nýr kraftur
Umbreyting atvinnulífsins seig hægt af stað með aðild Íslands að EFTA 1970 og fríverslunarsamningunum við ESB 1972. Þeir samningar opnuðu samkeppni í iðnaði og þó hún væri erfið í fyrstu varð hún forsenda þess að hér hefur smá saman orðið til þróttmikill iðnaður. Aðild Íslands að EES-samningnum 1994 opnaði fyrir samkeppni á öðrum sviðum atvinnulífsins, nema landbúnaði og sjávarútvegi, auk þess að veita Íslandi aðgang að margvíslegu samstarfi á fjölmörgum sviðum, t.d. vísinda og mennta. Aðildin að EES hleypti enn nýjum krafti í atvinnulífið og þjóðlífið allt.

Breyttar aðstæður
Þróun alþjóðamála hefur leitt til þess að vogaraflið sem við höfðum vegna legu Íslands er horfið. Nú erum við vegin og metin af eigin verðleikum. Við verðum að spila sem best úr þeim spilum sem við höfum á hendi, þau eru vissulega allgóð og þar leynast inn á milli hin þokkalegustu trompspil.

Efnahagshremmingar þær sem hafa gengið yfir heimsbyggðina og ekki síst skekið Ísland sýna svart á hvítu hve háðar þjóðirnar eru hver annarri. Margs konar önnur verkefni krefjast samvinnu og nægir þar að nefna umhverfismál og nýtingu auðlinda. Þá er býsna nærtækt að benda á eldgosið í Eyjafjallajökli og víðtækar afleiðingar þess á fjölmargar þjóðir.

Hreyfiaflið
Ísland er Evrópuland. Það er því nærtækast að leitað sé eftir samvinnu við Evrópuþjóðir. Ísland hefur gert það með góðum árangri á liðnum áratugum. Við eigum að halda áfram á sömu braut og ganga í Evrópusambandið. Þar getum við beitt okkur á þeim sviðum sem varða okkur mestu og jafnframt miðlað til annarra þar sem við stöndum vel að vígi. Samtímis njótum við styrks af samvinnunni og skjóls af sameiginlegu afli tæplega 30 Evrópuríkja.

Evrópusambandið er hreyfiafl Evrópu og við erum undir áhrifasvæði þess og örlög okkar fara óhjákvæmilega saman. Ísland á að taka fullan þátt í að móta eigin framtíð.

Ég vil sterkara Ísland, Ísland sem er þjóð meðal þjóða – þess vegna er ég Evrópusinni.

(Birtist fyrst sem grein í Morgunblaðinu 23. apríl 2010 undir fyrirsögninni: Sterkara Ísland – þjóð meðal þjóða)

Helgina 12.-14. mars fór ég til Noregs til þess að vera viðstödd landsmót Ungra evrópusinna (Europeisk Ungdom) í Noregi. Þar flutti ég meðal annars ræðu, en hún fylgir hér á eftir:

Kæru vinir og félagar,
ég verð að byrja á því að hrósa ykkur fyrir frábært landsmót, það er svo sannarlega ekki hægt að taka því sem sjálfsögðum hlut að vera á meðal svona margra ungra evrópusinna     … sérstaklega ef þú kemur frá Íslandi.

Ungir evrópusinnar voru stofnaðir á Íslandi í september árið 2009 sem gerir okkur sex mánaða gömul. Á þessum sex mánuðum höfum við stækkað frá sex meðlimum í næstum tvö hundruð. Á þessum sex mánuðum höfum við birt greinar í dagblöðum, við höfum gert okkar eigið fréttabréf, við héldum jólaglögg með sendiherra Svíþjóðar á Íslandi, en á þeim tíma fóru Svíar með forsætið í Evrópusambandinu. Við héldum síðan mjög vel heppnaðan Evrópuskóla fyrir nokkrum vikum þar sem okkar helstu prófessorar í Evrópumálum sáu um kennslu, ásamt fyrrum forsætis- og utanríkisráðherra. Síðast en ekki síst stóðum við fyrir fögnuði fyrir stuttu eftir að Brussel gaf grænt ljós á aðildarviðræður við Ísland.
Að sjálfsögðu væri þetta allt mun skemmtilegra ef við hefðum meira en 25% stuðning við aðild að Evrópusambandinu á Íslandi.

Í lok ársins 2001 var 25% af þjóðinni á móti aðild að Evrópusambandinu. Árið 2008 var þessi tala ennþá undir 40%. Núna, árið 2010, eru 60% af þjóðinni á móti því að ganga í Evrópusambandið.
Síðustu ár hefur stuðningurinn við Evrópusambandið ávallt verið á milli 40 og 50%. Hins vegar hefur stuðningurinn við það að sækja um aðild og semja við Evrópusambandið ávallt verið hærri, og hefur ekki farið niður fyrir 50% síðustu ár.
Núna þegar við höfum hins vegar sótt um aðild og aðildarviðræður gætu hafist fljótlega höfum við ekki nema 25% stuðning við aðild íslands að Evrópusambandinu.

Svo hvað gerðist?
Sumir segja að ástæðan fyrir því að stuðningurinn hefur hrapað sé sú að umræðan um Evrópusambandið hefur verið mjög neikvæð og hefur verið stjórnað af “staðreyndum” eins og þeim að ríki Evrópusambandsins munu stela öllum fisknum okkar, eða að það mun ekki verða neinn landbúnaður á Íslandi eftir að við göngum í Evrópusambandið, eða þeirri sem virðist vera í uppáhaldi þessa dagana hjá NEI-hreyfingunni; að við munum neyðast til þess að senda börnin okkar í her Evrópusambandsins.

Margir virðast hins vegar vera sammála um að ástæðan fyrir litlum stuðningi við aðild að Evrópusambandinu sé Icesave-deilan sem við stöndum í. Icesave-deilan hefur nú staðið í meira en ár og er enn óleyst. Á þessum sama tíma hefur stuðningurinn við aðild fallið. Almenningur á Íslandi telur Breta og Hollendinga vera óvini sína (sem má skilja að sumu leyti, til dæmis sú frábæra hugmynd Gordons Brown að nota hryðjuverkalög gegn Íslandi), og hver vill ganga í bandalag með óvinum sínum? Við vitum nú öll svarið við því.

Við munum hins vegar ekki gefast upp svo auðveldlega. Þrátt fyrir að umhverfið í kringum aðild sé frekar neikvætt og leiðinlegt þessa dagana, og Icesave-deilann enn óleyst (en margir áttu vona á því að henni myndi vera lokið núna) og þrátt fyrir að umræðan snúist að öllu leyti um Icesave og hin vondu aðildarríki Evrópusambandsins, munum við ekki hætta. Því við í Ungum evrópusinnum og öðrum Evrópuhreyfingum á Íslandi trúum því að hagsmunum Íslands geti verið best borgið með aðild að Evrópusambandinu og að það sé mikilvægt fyrir Ísland að styrkja samvinnu sína við ríki Evrópu hvort sem það er á efnahagslegum-, pólitískum-. félagslegum- eða menningarlegum vettvangi, og að nauðsynlegt sé að rödd Íslands heyrist í álfunni.

Svo hvað er næst?
Leiðtogar Evrópusambandsins munu hittast í lok mánaðarins og munu þeir meðal annars ræða umsókn Íslands og taka ákvörðun um hvort hefja eigi aðildarviðræður milli Íslands og sambandsins.
Það eru nokkrir hlutir sem gætu gerst:
Bretar gætu komið í veg fyrir að aðildarviðræður hefjist.
Hollendingar gætu komið í veg fyrir að aðildarviðræður hefjist.
Svo gæti farið að þýska Bundestag-ið (þýska þingið) verði ekki búið að ræða málið áður en fundur Leiðtoganna hefst.
Frakkar gætu átt í pólitískri krísu sökum frétta af skilnaði forsetans, og ekki mætt!

Ef ekkert af ofangreindu gerist gætu aðildarviðræður hafist seinna á þessu ári. Ef eitthvað af ofangreindu gerist munum við þurfa að bíða lengur þar til aðildarviðræður gætu hafist.
Við munum hins vegar ekki sitja aðgerðarlaus á meðan.

Við þurfum að opna umræðuna um Evrópusambandið og reyna að taka hana á hærra plan. Við þurfum umræðu sem byggist á hreinskilni go staðreyndum. Við þurfum að upplýsa fólk um Evrópusambandið og byggja upp skilning á því hvað Evrópusambandið er og hvað það gerir. Við þurfum að minnka fordómana sem umkringja umræðuna. Við þurfum að sýna fólki að Evrópusambandið er bandalag sem byggist á friði og samstöðu, að þetta sé bandalag 27 ríkja með 500 milljón íbúa sem vinna saman að frelsi, mannréttindum, þróunaraðstoð, kvenréttindum, jafnrétti, umhverfisvernd, menntun og atvinnu. Þetta er það sem Evrópusambandið stendur fyrir og hver vill ekki verða hluti af þessu?

Við þurfum að útskýra fyrir fólki að ríki Evrópusambandsins eru ekki að fara að stela fisknum okkar og að Evrópusambandið sé ekki að fara að eyðileggja íslenskan landbúnað og að við erum ekki að fara að senda börnin okkar í ímyndaðan her Evrópusambandsins.
Ef börnin mín munu hins vegar eiga þann möguleika að taka þátt í friðargæsluverkefni með Evrópusambandinu, eða geta aðstoðað við að vernda og dreifa mannréttindum í heiminum, mun ég verða stolt!

Svo þrátt fyrir að Evrópusambandssólin skín ekki á Íslandi þessa dagana, eða að minnsta kosti einungis 25% af henni munum við halda áfram að berjast og vera virk því við erum framtíðin, og framtíðin sem við viljum er innan Evrópusambandsins.

Takk fyrir!

STERKARA ÍSLAND – þjóð meðal þjóða hleypir nú af stokkunum fundaröðinni FRÓÐLEIKUR Á FIMMTUDEGI.
Fundirnir verða í Skipholti 50a og hefjast allir kl. 17. Þeir eru ætlaðir félagsmönnum og öðrum áhugasömum um aðild Íslands að ESB.

Fundarefni og fyrirlesarar næstu fimmtudaga eru sem hér segir:

25. mars  – Ísland, Evrópusambandið og fullveldið

Ragnhildur Helgadóttir prófessor  fjallar um fullveldi Íslands og aðild að ESB. Ragnhildur er einn mesti fræðimaður landsins á þessu sviði og er formaður samningshóps Íslands við Evrópusambandið um dóms- og innanríkismál.
———–

8. apríl – Íslenskir frumkvöðlar ræða við ESB

Svana Helen Björnsdóttir forstjóri Stika segir frá mjög fróðlegri heimsókn íslenskra frumkvöðla til höfuðstöðva ESB í Brussel  í mars.

Staðfestið mætingu á Facebook
———–

15. apríl – Umhverfismálin og ESB

Árni Finnsson formaður Nátturuverndarsamtaka Íslands fjallar um tækifæri og ógnanir í umhverfismálum í tengslum við aðild að ESB.

Staðfestið mætingu á Facebook
———–

29. apríl  – Uppbyggingarsjóðir, dreifbýlissjóðir og sjávarbyggðasjóðir ESB

Anna Margrét Guðjónsdóttir fjallar um samspil nokkurra uppbyggingarsjóða ESB og hvaða tækifæri gætu falist þar fyrir Ísland.
———–

6. maí  – Íslensk menning og Evrópusambandið

Jón Karl Helgason bókmenntafræðingur ræðir um íslenska menningu og aðild að ESB.
———–

Eftir að Ísland sótti um aðild að Evrópusambandinu (ESB) í fyrrasumar hefur umræðan um sambandið færst upp á nýtt svið. Nú er ekki lengur rætt um hvort sækja beri um aðild og með hvaða hætti það skuli gert, heldur er rætt um samningaferlið og hvernig því skuli háttað. Enn eru þó nokkrir sem ekki geta sætt sig við hina lýðræðislegu ákvörðun Alþingis og telja að best sé að draga umsóknina til baka, en þeir eru fáir og mjög ólíklegt að til þess muni koma jafn vel þó skipt verði um ríkisstjórn á samningstímanum.

Þessa skoðun mína byggi ég á því að allir stjórnmálaflokkar á Íslandi eru í raun tilbúnir til þess að fá úr því skorið hvað sé í boði í Brussel og að ekki sé forsvaranlegt að varpa því tækifæri fyrir róða, þó svo að með því megi skora nokkur stig í pólitískri keilu. Málið yrði þá enn óleyst og jafn umdeilt eftir sem áður og til þess fallið að kljúfa flokkana innan frá. Því er skynsamlegra fyrir flokkana að láta ferlið ganga alla leið og leggja svo málið í dóm þjóðarinnar, þar sem það á heima. Þannig slá flokkarnir tvær flugur í einu höggi: leysa málið og komast hjá klofningi.

Eftir stendur að upplýst umræða um ESB er rétt að byrja. Þegar ég segi upplýst umræða á ég ekki við að öll umræða um ESB fram að þessu hafi verið óupplýst og villandi. Alls ekki. Margt mjög gott hefur verið skrifað um ESB á síðustu árum og má þar sérstaklega nefna vandaða umfjöllun íslenskra fræðimanna í ræðu og riti. Hitt er þó jafn satt að mikið hefur verið ritað og rætt um ESB sem ekki byggir á upplýstri þekkingu. Sú orðræða hefur einkum verið bundin pólitískum skoðunum og sett fram í þeim tilgangi að skerpa línurnar milli andstæðra sjónarmiða, með og á móti umsókninni sem slíkri. En þar sem þeirri spurningu hefur nú verið svarað á afgerandi hátt er engin ástæða til þess að halda áfram á þeirri braut. Nú er það allra hagur, jafnt fylgjenda sem andstæðinga aðildar Íslands að ESB, að umræðan verði upplýst og málefnaleg svo þjóðin hafi allar þær upplýsingar sem hún þarf á að halda til þess að geta tekið sína upplýstu ákvörðun að samningaferlinu loknu. Það getur ekki verið þjóðinni í hag að taka ákvörðun sem ekki er byggð á þekkingu og staðreyndum! Og ekki trúi ég því að nokkur maður vilji leggjast svo lágt að vilja vísvitandi blekkja þjóð sína í þeim eina tilgangi að hafa betur í pólitískum hráskinnaleik!

Þó svo að menn og konur greini á um málið þá verður ekki lengur haldið áfram á þeirri braut að ræða um ESB í upphrópunarstíl. Nú er það kalt mat á hagsmunum þjóðarinnar sem skiptir máli. Hvort vegur þyngra, kostirnir eða gallarnir við aðild að ESB? Því ljóst er að aðild fylgja bæði kostir og gallar. Spurningin er, hver verður niðurstaðan úr því reikningsdæmi?

Ég spurði hér að ofan, hvað er Evrópusambandið? Jafn einföld spurning ætti ekki að vefjast fyrir þjóð sem hefur hlustað á pólitíkusa þrátta um fyrirbærið frá því um 1960 eða í 50 ár. En ég er þó ekki viss um að allir geti svarað henni svo vel sé og kannski er ekki til neitt eitt rétt svar við þessari spurningu. Sambandið er í raun einstakt og fellur utan allra hefðbundinna flokka pólitískrar umræðu. Evrópusambandið er ekki ríki, ekki ríkjasamband og ekki venjuleg alþjóðastofnun. Evrópusambandið er samheiti yfir margvíslegt samstarf Evrópuríkja þar sem þjóðirnar deila fullveldi sínu á sumum sviðum en ekki öðrum. Á þeim sviðum þar sem fullveldið er óskert (öryggis- og varnarmál annars vegar og innanríkis- og dómsmál hins vegar) er þó um mjög mikið formlegt samstarf að ræða en án fullveldis framsals. Þar vinna ríkin saman á milliríkja grundvelli, fullvalda og fullkomlega sjálfstæð. Til þess að flækja málið enn frekar þá taka ekki öll aðildarríki ESB jafnan þátt í starfi sambandsins en eru þó fullgildir meðlimir eftir sem áður. Dæmi um þetta er Schengen og Evran. Bretland, Danmörk og Svíþjóð kjósa öll að standa utan Evru-samstarfsins og Írar og Bretar standa utan Schengen, en þar taka Danir og Svíar þátt ásamt Norðmönnum og Íslendingum.

Þessi einfalda skilgreining er ekki fullnægjandi en hún sýnir svo ekki verður um villst að ESB er ekki bara eitthvað eitt. Hér er um margháttað samstarf fullvalda ríkja að ræða sem hafa skuldbundið sig til þess að vinna saman að lausn sameiginlegra hagsmunamála og til þess að leysa deilur með samningum og samræðum í stað ofbeldis og stríðsátaka. Ísland er nú þegar mjög virkur þátttakandi í þessu samstarfi og svo mun án efa verða um langa framtíð.

Spurningin sem við stöndum frammi fyrir núna er þessi: Er Íslandi betur borgið sem fullgildur meðlimur í samstarfi lýðræðisríkja í Evrópu eða kjósum við að taka þátt án formlegrar aðildar og þá án formlegra áhrifa?

Höfundur er MA nemi í alþjóðasamskiptum.

Í rúm fimmtán ár hefur Ísland verið aðili að EES. Kostir þess samstarfs fyrir Ísland hafa lengst af verið óumdeildir. Það er mikil mótsögn í Evrópuumræðunni hér á landi, því að þrátt fyrir allt jákvæða sem Evrópusamstarf hefur þó fært okkur, þá er andstaðan engu að síður hatrömm og í reynd órökrétt miðað við þá reynslu okkar. 

ESB er samband frjálsra og fullvalda ríkja. Þeir sem andmæla aðild Íslands að ESB búa til alls kyns grýlur og hindranir sem að þeirra mati ættu að standa í vegi fyrir aðild Íslands að Evrópusambandinu, t,d, fullveldisafsal. Í hefðbundinni skilgreiningu fullveldis er gengið út frá því að hið þrískipta ríkisvalds lúti allt innlendri stjórn. Fullveldi og frelsi manns á eyðieyju er merkingarlaust eins og fullveldi þjóða er merkingarlaust án samhengis við tengsl þeirrar þjóðar við aðrar.

Aðild Íslands að ESB kallar á að stjórnarskránni verði breytt þannig að hún endurspegli skýra heimild til ríkisstjórnar og Alþingis að framselja hluta fullveldisins til yfirþjóðlegrar stofnunnar eins og ESB. Hafa ber í huga í þessu samhengi að íslensk löggjöf er almennt undir miklum erlendum áhrifum.  Það hefur farið framhjá ESB-þjóðum eins og til dæmis Frakklandi, Bretlandi og Þýskalandi, að þær hafi glatað fullveldinu vegna ESB aðildarinnar.

Regluverkið er algengasti skotspónn andstæðinga Evrópusambandsaðildar. Regluverk ESB felur í sér töluverða einföldun og sparnað ef betur er að gáð. Eitt regluverk í stað 27 aðgreindra um sambærileg mál. Sameiginlegt regluverk á vegum ESB eykur þannig á gegnsæi og skilvirkni.

Í alþjóða samstarfi almennt og Evrópusamstarfi sérstaklega geta fulltrúar Íslands fært rök fyrir máli sínu. Það er alltaf meginmarkmið að ná sátt í málum og þau skipti sem atkvæðagreiðsla hefur farið fram þar sem reynt hefur á atkvæðavægið eru fá. Ef eitthvað, þá hefur hallað á stóru ríkin í þeim efnum.

Aðal mótrök andstæðinga aðildar að ESB snúa hins vegar að sameiginlegu sjávarútvegstefnu bandalagsins. Á Íslandi er engin tilbúin til þess að gangast undir sameiginlegu fiskveiðistefnuna að óbreyttu. Ísland býr við þann kost í sjávarútvegsmálum að vera fyrir löngu búin að ná og uppfylla markmiðum stefnunnar um t.d. sjálfbærni og verndun stofna. Sameiginleg fiskveiðistefna ESB er í grundvallaratriðum eins og fiskveiðistefna Íslands hvað varðar sameiginlega fiskistofna. Það er á þeim grunni sem til hennar er stofnað.

Sameiginleg fiskveiðistefna ESB er í raun undantekning hvað varðar auðlindastjórnun innan þess. ESB sem slíkt ræður ekki yfir eða á neinar auðlindir. Og það stendur ekki til. Olíulindir Breta og Dana eru breskar og danskar.

Íslenskur landbúnaður mun áfram leika lykilhlutverk á ferskvörumarkaði hér á landi. Samkeppnisstaða landbúnaðarins er að mínu mati vanmetin. Ef íslenskur landbúnaður fær eðlilegra rekstrarumhverfi þá er honum allir vegir færir. Höfum enn frekar í huga að ESB ríkið Danmörk, með litlar sem engar auðlindir og skandinavískt skattaumhverfi er stórveldi á alþjóðamörkuðum með unnar landbúnaðarvörur.

Það sem síðan skiptir öllu máli fyrir bæði íslenskan sjávarútveg og landbúnað í tengslum við aðildarviðræður að ESB er sú staðreynd að í aðild felst eina fyrirsjáanlega tækifæri íslendinga til þess að opna á stóran erlendan markað með fullunnar vörur. Allt slíkt er í dag takmörkunum háð sem myndu falla niður við aðild.

Frá haustdögum 2008 hafa orðið sviptingar í íslensku þjóð- og efnahagslífi, meiri en nokkurn óraði fyrir. Sjálfsmynd okkar beið mikinn hnekki þegar í ljós kom að innviðir velgengni okkar reyndust á mörgum sviðum feysknir. Ekki bætti úr skák að á augabragði breyttist aðdáun umheimsins á litla Íslandi í góðlátlega meðaumkun í besta falli en að öðru leyti í afskiptaleysi sem við eigum erfitt með að skilja.

Efnahagslegir erfiðleikar hafa leitt til þess að í stað þess að vera fyrirmynd annarra ríkja í efnahagslegri velgengni höfum við orðið að leita á náðir Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og eigum í erfiðum samskiptum við Breta og Hollendinga vegna Icesave. Okkur þykir sem bandamenn okkar til langs og skamms tíma hafi á ögurstundu brugðist okkur í stað þess að leggja okkur lið.

Óvinafagnaður
Þessi staða er frjór jarðvegur fyrir þá sem vilja ýta undir þjóðerniskennd og rómantískar hugmyndir. Því er haldið fram að réttast sé að Íslendingar láti Evrópu sigla sinn sjó og að okkur farnist best einum og óstuddum með fullt forræði yfir eigin málum og gjaldmiðli. Staðan sýni svart á hvítu að þegar á reyndi yrði aðild að ESB ekkert annað en óvinafagnaður þar sem Ísland mætti sín lítils gegn þjóðum sem hyggja flátt í garð Íslendinga og íslenskra hagsmuna.

Að minni hyggju er þessu þveröfugt farið. Atburðarás síðustu missera sýnir glöggt hve vegferð þjóða er samtvinnuð og hve mikilvægt það er að taka saman á hlutum og hafa vettvang til þess að ráða sameiginlega fram úr vandasömum málum. ESB er slíkur vettvangur og raunar sá eini þar sem Íslandi gefst kostur á að setjast til borðs. ESB er ekki gallalaust og Íslendingar munu ekki fá öll sín vandamál leyst þar. Við munum örugglega þurfa að beygja okkur undir einhverjar ákvarðanir sem eru okkur ekki að skapi. Innan ESB höfum við hins vegar raunverulegan aðgang að ákvörðunum og getum talað okkur máli. Að standa utan ESB leiðir hins vegar til fullkomins áhrifaleysis og engum ber nein sérstök skylda til þess að taka tillit til okkar hagsmuna.

Við eigum erindi
Ísland er ekki stórveldi og verður aldrei. Ísland er og verður háð samskiptum og viðskipum við aðrar þjóðir. Ísland og Íslendingar hafa samt sem áður sýnt og sannað að þeir eiga fullt erindi í alþjóðlegt samstarf og geta lagt þar gott til mála og að á þá er hlustað. Engin ástæða er því til að hafa minnimáttarkennd gagnvart aðild að ESB. Þar getum við gengið stolt til leiks og lagt okkar af mörkum til sameiginlegra verkefna og stefnumótunar á vettvangi fullvalda þjóða. Samvinnan leiðir oftar en ekki til betri lausna en að hver hokri í sínu horni.

Aðild að ESB er ekki lausn á aðsteðjandi efnahagsvanda. Evra leysir Íslendinga ekki undan því að kunna fótum sínum forráð í stjórn efnahagsmála sinna. Þetta má glöggt læra af vandræðum Grikkja um þessar mundir. Þeirra vandi snýr hins vegar ekki að því að aðild að ESB eða Evran hafi steypt þeim í vandræði. Vandi þeirra er algjörlega heimatilbúinn, sannkallað sjálfskaparvíti.

Aðild Íslands að ESB og upptaka evru hefur í för með sér að við verðum að temja okkur meiri aga og ábyrgð í stjórn efnahagsmála á öllum sviðum. Það verður erfitt og ef illa tekst til lendum við í vandræðum. Takist okkur hins vegar að nýta tækfærin af skynsemi er líklegt að við náum langþráðum stöðugleika í efnahagsmálum, minni verðbólgu, lægri vöxtum og áhrif gengissveiflna verði nánast úr sögunni. Þessi ávinningur er hluti af því sem fylgir aðild að ESB.

Þjóð meðal þjóða
Við munum ekkert fá á silfurfati frekar en fyrri daginn þótt við göngum í ESB. Eftir sem áður verðum við að vinna hagsmunum okkar framgang af elju og þrautseigju. Með því að velja okkur réttan vettvang til að vinna á verður Ísland sterkara í samfélagi þjóðanna. Það ætti að vera keppikefli okkar allra.

Birtist fyrst sem grein í Fréttablaðinu 24. febrúar 2010.

1. Stjórnmálastöðugleiki
Allt frá stríðslokum hafa íslensk stjórnvöld valið að skipa sér í sveit með vestrænum lýðræðisþjóðum. Stærstu áfangarnir voru árið 1949, en þá gengu Íslendingar í NATO, árið 1970 gengum við í EFTA og árið 1993 þegar Ísland varð aðili að EES-svæðinu. Þessi samtök hafa staðið vörð um lýðræði, frelsi og efnahagsframfarir. Samvinnan er hornsteinn að utanríkisstefnu Íslands. Síðan Bandaríkjamenn ákváðu einhliða að flytja herlið sitt úr landi hefur sambandið við þá ekki verið náið. Þeir höfnuðu því t.d. að veita Seðlabanka Íslands lán árið 2008 þegar eftir því var leitað. Norðurlandasamvinna hefur líka verið Íslendingum mikilvæg, en aðeins Norðmenn og Færeyingar eru nú utan Evrópusambandsins. Stefna Evrópusambandsins hefur mjög mikil áhrif á öll ríki á Norðurlöndum. Smáþjóð verður að eiga bandamenn þegar hún lendir í vanda.

2. Efnahagsstöðugleiki
Um langt skeið hefur íslenska krónan ógnað efnahagslegu sjálfstæði landsmanna. Opið hagkerfi með lítinn gjaldmiðil er auðveldur skotspónn erlendra og innlendra spákaupmanna. Á árunum 2001-2008 var krónan lengst af allt of hátt skráð. Þannig vann hún gegn hagsmunum útflutningsgreina sem veiktust og þurftu að skuldsetja sig mikið. Nú er hún svo lágt skráð að ungt fólk á erfitt með að sækja nám erlendis og erlend lyf og matvæli hafa tvöfaldast í verði. Ferðalög til útlanda eru nú forréttindi þeirra ríku. Laun á Íslandi eru svo lág að margt ungt fólk íhugar að flytja úr landi. Stöðugt efnahagsumhverfi og trú viðskiptalanda á Íslandi eru forsendur þess að þjóðin geti byggt upp atvinnulíf sem getur selt verðmætar vörur og þjónustu úr landi. Sveiflur ógna bæði fyrirtækjum og einstaklingum.

3. Bein áhrif á framgang alþjóðamála
Með inngöngu í Evrópusambandið myndu Íslendingar hafa beina aðkomu að setningu fjölmargra laga og reglugerða sem munu hafa áhrif á Íslandi um langa framtíð. Innan Evrópusambandsins hafa fulltrúar smáþjóða mjög víða mikil áhrif. Sem dæmi má nefna að æðsta embætti sambandsins er nú í höndum Belga.

4. Evrópusambandið er hagsmunasamband ríkja
Einn aðalkosturinn við Evrópusambandið er samræming laga og reglna á ýmsum sviðum. Það er grunnurinn að frjálsum og opnum markaði. Hins vegar er Evrópusambandið samband 27 fullvalda ríkja. Danir hafa verið í Evrópusambandinu í tæplega 40 ár og halda hnarreistir fullveldi sínu. Í Danmörku blaktir danski fáninn Dannebrog alls staðar við hún og Evrópufáninn er sjaldséður. Engum dettur í hug að líkja Evrópukeppni í neinni íþrótt við innanlandsmót.

5. Grunngildi Evrópu-sambandsins eru góð
Meðal grunngilda Evrópusambandsins eru friður, frelsi, mannréttindi, jafnrétti og umhverfisvernd. Margt af þessu finnst Íslendingum svo sjálfsagt að ekki þurfi að hafa af því áhyggjur. En með aðild væru Íslendingar að leggja áherslu á að þeir vilji taka þátt í því að vernda þessi gildi, ekki bara á Íslandi heldur í allri Evrópu. Stór hluti þeirra landa sem nú er í Evrópusambandinu þurfti í áratugi að vera án þessara réttinda, sem Íslendingar telja sjálfsögð. Sagan sýnir okkur að ekkert slíkt er sjálfgefið.

6. Styrkari samningsstaða út á við
Evrópusambandið hefur gert fjölmarga alþjóðasamninga og hefur á að skipa sérfræðingum á öllum sviðum alþjóðamála. Íslendingar myndu njóta þess að vera í liði með færustu sérfræðingum heims.

7. Áhersla á lítil menningarsvæði
Ein grunnstefna Evrópusambandsins er að þúsund blóm blómstri eins og Maó formaður sagði á sínum tíma. Ólíkt formanninum hefur Evrópusambandið fylgt þessari stefnu í verki. Lítil málsvæði hafa fengið stuðning og miklum fjármunum er varið til þess að þýða bækur frá smáþjóðum yfir á önnur mál og öfugt. Nú síðast var keltneska tekin upp sem eitt af opinberum málum sambandsins, en hún hefur átt í vök að verjast á Bretlandseyjum eins og alþekkt er.

8. Íslendingar hefðu mikil áhrif
Á Evrópuþinginu sitja nú rúmlega 700 þingmenn. Enginn þeirra kemur frá Íslandi. Við inngöngu fengju Íslendingar 6 menn á þingið eða um 1% þingmanna. Hér á landi yrðu rúmlega 50 þúsund manns bakvið hvern þingmann á Evrópuþinginu en í Svíþjóð er tæplega hálf milljón manna að baki hverjum Evrópuþingmanni og tæplega milljón í Þýskalandi. Íslendingar fengju fulltrúa í framkvæmdastjórn og líklegt er að Íslendingar yrðu í lykilhlutverki í sjávarútvegsmálum.

9. Íslendingar halda öllum sínum auðlindum
Helstu náttúruauðlindir Íslendinga eru fallvötnin, hitinn í iðrum jarðar, náttúran og fiskur í hafinu. Ekkert mun breytast varðandi þrennt það fyrsttalda. Evrópusambandið hefur ekki sameiginleg auðlindayfirráð og þær reglur sem gilda um stjórn orkuauðlinda hafa þegar verið teknar inn í íslensk lög vegna EES-sáttmálans.
Hins vegar er í Evrópusambandinu sameiginleg fiskveiðistefna. Meginástæðan fyrir henni er að strandlengja meginlands Evrópu nær yfir fjölmörg ríki og ekkert Evrópuríki er sambærilegt við Ísland sem er eyja í miðju Atlantshafi þar sem margir fiskistofnar eru staðbundnir. Engin erlend þjóð fengi rétt til þess að veiða við Ísland við inngöngu Íslands í Evrópusambandið og fiskveiðistjórnunarkerfið yrði samkvæmt ákvörðun Íslendinga. Hin formlega ákvörðun um heildarkvóta yrði samkvæmt núverandi reglum í Brussel, en eðlilegt samningamarkmið væri að skylt væri að úthluta í samræmi við gagnsæjar reglur og tillögur vísindamanna. Með því að krefjast þess að ekki sé leyfilegt að veiða umfram slíkar tillögur yrðu Íslendingar áfram í fremstu röð í vernd fiskistofna.
Samkvæmt alþjóðasáttmálum ber Íslendingum að semja um veiðar úr sameiginlegum stofnum. Evrópusambandið hefur haldið Íslendingum frá borðinu í sumum tilvikum, einkum þegar flökkustofnar breyta hegðun sinni eða veiðar hafa hafist úr nýjum stofnum. Með aðild komast Íslendingar í sterkari stöðu sem innherjar.

10. Ný tækifæri fyrir landbúnað
Svíar og Finnar fengu nýja reglu um landbúnað samþykkta. Með henni má styrkja landbúnað norðan 62. breiddargráðu meira en almennt gerist innan sambandsins. Sömu reglur myndu gilda á Íslandi. Markaður fyrir landbúnaðarvörur opnast og hefði eflaust í för með sér miklar breytingar fyrir bændur. Reynsla í nágrannalöndum er sú að inngangan hafi haft mjög jákvæð áhrif bæði fyrir bændur og neytendur. Óhagkvæmri framleiðslu hafi verið hætt, en bændur lagt áherslu á framleiðslu sem gæfi þeim bestar tekjur. Nýir markaðir opnast í kjölfar þess að reglur eru samræmdar.

11. Sterkara Ísland
Kostnaður Íslendinga við það að standa utan Evrópusambandsins og Evrópska myntbandalagsins hefur verið óskaplegur. Ungt fólk sem vill koma sér þaki yfir höfuðið hefur þurft að borga margfalda vexti á við jafnaldra sína í öðrum löndum. Hrun krónunnar varð til þess að stór hluti íslenskra fjölskyldna er í skuldafjötrum. Laun eru um helmingur af því sem er víðast hvar í nágrannaríkjum. Íslensk fyrirtæki skortir fjármagn. Flest stærstu fyrirtæki landsins komust í þrot. Útlendingar vilja hvorki lána fé til Íslands né fjárfesta á landinu, þrátt fyrir að hér sé allt sem þarf til þess að byggja upp góð fyrirtæki: Menntun, tæknibúnaður, húsnæði, vegir, fjarskiptakerfi, orka. Hins vegar skortir traust á landinu. Það verða Íslendingar að endurvinna. Aðild að Evrópusambandinu og myndbandalaginu er yfirlýsing um að Íslendingar ætli að temja sér þann efnahagslega aga sem þarf til þess að missa ekki tök á hagstjórninni í annað sinn. Kreppan hefur komið við allar þjóðir en enga leikið jafnilla og Íslendinga.

12. Þjóð meðal þjóða
Íslendingar geta aldrei aftur lýst því yfir að í þessu landi verði ekki beitt þeim úrræðum, sem best hafa reynst í þessum heimshluta. Aldrei aftur má þessi þjóð hokra undir handafli ofstjórnar og kreppuhugsunarháttar, miðstýringar og mismununar. Líklegt er að smæð þjóðarinnar verði okkur styrkur ásamt með því að við erum að véla við margar hefðbundnar vinaþjóðir. Það er því óheppilegt að borið hefur á því, að Íslendingar séu sjálfir að búa sér til skilyrði og mála skrattann á vegginn og þar með að veikja eigin samningsstöðu er menn mæta með sjálfskapaða annmarka til viðræðna við Evrópusambandið. Þjóðin má síst af öllu ganga að þessu viðfangsefni með þrá um forna innilokun og einangrun, altekin af ótta og kjarkleysi. Hún verður að sýna reisn og styrk og forðast einangrunarþörf og minnimáttarkennd. Til slíkra viðræðna hlýtur þjóðin að ganga sannfærð um það að reyna að ná fram hinu besta, en jafnframt tilbúin til þess að hverfa frá þeirri leiðinni, ef niðurstaðan er ekki þolanleg.